Android app on Google Play iPhone app Download from Windows Store

 

ग्रंथपरिचय 1

ग्रंथ--परिचय

तिपिटक : हिंदूंना ज्याप्रमाणें वेद पवित्र आहेत किंवा मुसलमानांना कुराण, किंवा ख्रिस्ती लोकांना बायबल, त्याप्रमाणें बुद्धानुयायींना तिपिटक (त्रिपिटक) हा ग्रंथसंग्रह आहे. तिपिटकांमध्यें तीन पिटकें-पेटारे-असून त्याचे तीन भाग आहेत; म्हणजे (१) विनय-पिटक, (२) सुत्त-पिटक व (३) अभिधम्म-पिटक. विनयपिटकांत भिक्षू व भिक्षुणी ह्यांच्या वागण्यासंबंधीचे नियम, प्रसंगोपात्त दाखले देऊन, दिलेले आहेत. मूळच्या नियमांतही अनुभवानंतर गौतम बुद्धानें अनेक फेरफार केलेले आहेत. या संबंधाची सर्व माहिती विनयपिटकांत दिलेली आहे. भगवान् बुद्ध किंवा त्याचे शिष्य ह्यांची बुद्धधर्माच्या धार्मिक व नैतिक तत्त्वांबद्दल जी मनोरंजक चर्चा झाली ती लोकप्रिय रीतीनें सुत्तपिटकांत दिली आहे. अभिधम्म पिटकांत बुद्धधर्माचें तत्त्वज्ञान जराशा रूक्ष पद्धतीनें सांगितलें आहे. अभिधम्मपिटकांतील वर्गीकरणावरून बौद्ध लोकांच्या संख्यायुक्त विभागणी पद्धतीवर चांगला प्रकाश पडतो. या पुस्तकांचा अभ्यास बुद्धीचा विकार करण्यास किंवा स्मरणशक्ति तीव्र करण्यास फार उपयोगी पडतो.

सुत्तनिपात व त्याचा तिपिटकांतील इतर ग्रंथांशीं संबंध
:- सुत्तनिपात हा सुत्तपिटकाचा एक भाग असून पान १७ वरील कोष्टकावरून त्याचा तिपिटकांतील इतर ग्रंथांशीं असलेला संबंध दिसून येईल.

तिपिटक : तीन शतकांतील बौद्ध साहित्यिक चळवळींचा विपाक
– तिपिटकातील सगळे ग्रंथ एकाच वेळी तयार झालेले नाहीत. गौतम बुद्ध जेव्हांपासून नवीन धार्मिक संप्रदायाचा संस्थापक म्हणून मान्य केला गेला तेव्हांपासून, म्हणजे आपण असें म्हणूं या कीं बौद्धसंघ-स्थापनेपासून तीनशें वर्षांतील बौद्ध साहित्यिक चळवळीचा निदर्शक असा हा तिपिटक ग्रंथसंग्रह दिसतो. संयुत्त व अंगुत्तर-निकायाचा बराचसा भाग व खुद्दक निकाय हा दीघ व मज्झिम निकायानंतरचा दिसतो. बुद्धाच्या मृत्यूनंतर चाळीस वर्षांनीं राज्य करीत असलेल्या मगध देशच्या मुंड राजाच्या पत्नीच्या मृत्यूवर आधारलेलें एक सुत्त अंगुत्तरनिकायांत आहे. खुद्दकनिकायांतील पुस्तकावरूनही हे सर्व ग्रंथ एकाच वेळचे नाहींत हें स्पष्ट होतें. समन्तपासादिका नांवाच्या विनयअट्ठकथेच्या चिनी संस्करणांत खुद्दकनिकायांत चौदाच ग्रंथ असल्याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. खुद्दकपाठ हें छोटेखानी पुस्तक त्या यादींतून वगळलें आहे. पेतवत्थु व विमानव्तथु या ग्रंथावरूनही वरील विधानाला पुष्टि मिळते. गोतमबुद्धाच्या मृत्यूनंतर सुमारें दोनशें वर्षांनीं सौराष्ट्रांत (सुरट्ठ) राज्य करीत असलेल्या राजा पिंगलकाचा उल्लेख पेतवत्थूमध्यें (४-३ १) सांपडतो. बुद्धाच्या मृत्यूनंतर बर्‍याच वर्षांनी घडलेल्या दुसर्‍या एका गोष्टीचा उल्लेखही विमानवत्थु ग्रंथांत (७.१०) सांपडतो. विनय आणि अभिधम्मपिटक यांतही हेंच आढळतें. विनय पिटकाचा पांचवा ग्रंथ, परिवार, हा पहिल्या चार ग्रंथांनंतर बर्‍याच काळानें तयार झाल्याचें स्पष्ट दिसतें. तसेंच अभिधम्मपिटकांतील कथावत्थु हा ग्रंथ धम्मसंगणीनंतर बर्‍याच काळानें म्हणजे अशोक-कालच्या तिसर्‍या धर्मसंगीतींत तयार झाल्याचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो.

राजगृह, वैशाली व पाटलिपुत्र येथें भरलेल्या धर्मसंगीती
—बौद्धपरंपरेला अनुसरून असें म्हटलें जातें कीं, बुद्धाच्या मृत्यूनंतर लगेच त्याच्या शिष्यांनीं महाकाश्यप नांवाच्या महास्थविराच्या नेतृत्वाखालीं राजगृह येथें पहिली संगीति भरविली. या सभेंत पांचशें सुज्ञ लोक उपस्थित होते. त्यांनीं बुद्धाच्या अनुयायी लोकांत तीव्र स्वरूप देण्याचा निश्चय केला. अजातशत्रुराजानें या भिक्षूंना ह्या कामीं मदत केली. बुद्धाचा बरींच वर्षें परिचारक बनलेल्या आनंदानें धर्माचें व उपालीनें विनयाचें गायन केलें अशी आख्यायिका आहे. यानंतर शंभर वर्षांनी वैशाली येथें सातशें सुज्ञांनीं पुन: धर्मसंगीति भरवून, बौद्ध संघांत फूट पाडणार्‍या कांहीं मुद्यांवर चर्चा केली. या संगीतींतही बौद्ध उपदेशास पुन: साहित्यिक स्वरूप देण्यांत आलें. पुढें एकशें छत्तीस वर्षांनंतर म्हणजे बुद्धाच्या निर्वाणापासून दोनशें छत्तीस वर्षांनंतर, अशोक राजाच्या कारकीर्दींत तिसरी संगीति पाटलिपुत्र (पाटणा) येथें भरली व आतांपर्यंत तयार असलेल्या बौद्ध शिकवणीच्या साहित्यिक स्वरूपास पुन: उजळा देऊन सुधारून वाढविलेली नवीन आवृत्ति तयार करण्यांत आली. ह्याच संगीतींत भोग्गलिपुत्त- तिस्स थेरानें कथावत्थूचा अंतर्भाव अभिधम्मपिटकांत केला. हाच मोग्गलिपुत्त थेर ह्या संगीतीचा अध्यक्ष होता. या तीन संगीती सेथविरवादी पंथीयांनीं मान्य केलेल्या आहेत.

सुत्तनिपात

धर्मानंद कोसंबी
Chapters
प्रास्ताविक चार शब्द 1
प्रास्ताविक चार शब्द 2
भाषातरकारांची प्रस्तावना 1
भाषातरकारांची प्रस्तावना 2
भाषातरकारांची प्रस्तावना 3
ग्रंथपरिचय 1
ग्रंथपरिचय 2
ग्रंथपरिचय 3
ग्रंथपरिचय 4
ग्रंथपरिचय 5
ग्रंथपरिचय 6
ग्रंथपरिचय 7
ग्रंथपरिचय 8
ग्रंथपरिचय 9
ग्रंथपरिचय 10
ग्रंथपरिचय 11
ग्रंथपरिचय 12
सुत्तनिपात 1
सुत्तनिपात 2
सुत्तनिपात 3
सुत्तनिपात 4
सुत्तनिपात 5
सुत्तनिपात 6
सुत्तनिपात 7
सुत्तनिपात 8
सुत्तनिपात 9
सुत्तनिपात 10
सुत्तनिपात 11
सुत्तनिपात 12
सुत्तनिपात 13
सुत्तनिपात 14
सुत्तनिपात 15
सुत्तनिपात 16
सुत्तनिपात 17
सुत्तनिपात 18
सुत्तनिपात 19
सुत्तनिपात 20
सुत्तनिपात 21
सुत्तनिपात 22
सुत्तनिपात 23
सुत्तनिपात 24
सुत्तनिपात 25
सुत्तनिपात 26
सुत्तनिपात 27
सुत्तनिपात 28
सुत्तनिपात 29
सुत्तनिपात 30
सुत्तनिपात 31
सुत्तनिपात 32
सुत्तनिपात 33
सुत्तनिपात 34
सुत्तनिपात 35
सुत्तनिपात 36
सुत्तनिपात 37
सुत्तनिपात 38
सुत्तनिपात 39
सुत्तनिपात 40
सुत्तनिपात 41
सुत्तनिपात 42
सुत्तनिपात 43
सुत्तनिपात 44
सुत्तनिपात 45
सुत्तनिपात 46
सुत्तनिपात 47
सुत्तनिपात 48
सुत्तनिपात 49
सुत्तनिपात 50
सुत्तनिपात 51
सुत्तनिपात 52
सुत्तनिपात 53
सुत्तनिपात 54
सुत्तनिपात 55
सुत्तनिपात 56
सुत्तनिपात 57
सुत्तनिपात 58
सुत्तनिपात 59
सुत्तनिपात 60
सुत्तनिपात 61
सुत्तनिपात 62
सुत्तनिपात 63
सुत्तनिपात 64
सुत्तनिपात 65
सुत्तनिपात 66
सुत्तनिपात 67
सुत्तनिपात 68
सुत्तनिपात 69
सुत्तनिपात 70
सुत्तनिपात 71
सुत्तनिपात 72
सुत्तनिपात 73
सुत्तनिपात 74
सुत्तनिपात 75
सुत्तनिपात 76
सुत्तनिपात 77
सुत्तनिपात 78
सुत्तनिपात 79
सुत्तनिपात 80
सुत्तनिपात 81
सुत्तनिपात 82
सुत्तनिपात 83
सुत्तनिपात 84
सुत्तनिपात 85
सुत्तनिपात 86
सुत्तनिपात 87
सुत्तनिपात 88
सुत्तनिपात 89
सुत्तनिपात 90
सुत्तनिपात 91
सुत्तनिपात 92
सुत्तनिपात 93
सुत्तनिपात 94
सुत्तनिपात 95
सुत्तनिपात 96
सुत्तनिपात 97
सुत्तनिपात 98
सुत्तनिपात 99
सुत्तनिपात 100
सुत्तनिपात 101
सुत्तनिपात 102
सुत्तनिपात 103
सुत्तनिपात 104
सुत्तनिपात 105
सुत्तनिपात 106
सुत्तनिपात 107
सुत्तनिपात 108
सुत्तनिपात 109
सुत्तनिपात 110
सुत्तनिपात 111
सुत्तनिपात 112
सुत्तनिपात 113
सुत्तनिपात 114
सुत्तनिपात 115
सुत्तनिपात 116
सुत्तनिपात 117
सुत्तनिपात 118
सुत्तनिपात 119
सुत्तनिपात 120
सुत्तनिपात 121
सुत्तनिपात 122
सुत्तनिपात 123
सुत्तनिपात 124
सुत्तनिपात 125
सुत्तनिपात 126
सुत्तनिपात 127
सुत्तनिपात 128
सुत्तनिपात 129
सुत्तनिपात 130
सुत्तनिपात 131
सुत्तनिपात 132
सुत्तनिपात 133
सुत्तनिपात 134
सुत्तनिपात 135
सुत्तनिपात 136
सुत्तनिपात 137
सुत्तनिपात 138
सुत्तनिपात 139
सुत्तनिपात 140
सुत्तनिपात 141
सुत्तनिपात 142
सुत्तनिपात 143
सुत्तनिपात 144
सुत्तनिपात 145
सुत्तनिपात 146
सुत्तनिपात 147
सुत्तनिपात 148
सुत्तनिपात 149
सुत्तनिपात 150
सुत्तनिपात 151
सुत्तनिपात 152
सुत्तनिपात 153
सुत्तनिपात 154
सुत्तनिपात 155
सुत्तनिपात 156
सुत्तनिपात 157
सुत्तनिपात 158
सुत्तनिपात 159
सुत्तनिपात 160
सुत्तनिपात 161
सुत्तनिपात 162
सुत्तनिपात 163
सुत्तनिपात 164
सुत्तनिपात 165
सुत्तनिपात 166
सुत्तनिपात 167
सुत्तनिपात 168
सुत्तनिपात 169
सुत्तनिपात 170
सुत्तनिपात 171
सुत्तनिपात 172
सुत्तनिपात 173
सुत्तनिपात 174
सुत्तनिपात 175
सुत्तनिपात 176
सुत्तनिपात 177
सुत्तनिपात 178
सुत्तनिपात 179
सुत्तनिपात 180
सुत्तनिपात 181
सुत्तनिपात 182
सुत्तनिपात 183
सुत्तनिपात 184
सुत्तनिपात 185
सुत्तनिपात 186
सुत्तनिपात 187
सुत्तनिपात 188
सुत्तनिपात 189
सुत्तनिपात 190
सुत्तनिपात 191
सुत्तनिपात 192
सुत्तनिपात 193
सुत्तनिपात 194
सुत्तनिपात 195
सुत्तनिपात 196
सुत्तनिपात 197
सुत्तनिपात 198
सुत्तनिपात 199
सुत्तनिपात 200
सुत्तनिपात 201
सुत्तनिपात 202
सुत्तनिपात 203
सुत्तनिपात 204
सुत्तनिपात 205
सुत्तनिपात 206
सुत्तनिपात 207
सुत्तनिपात 208
सुत्तनिपात 209
सुत्तनिपात 210
सुत्तनिपात 211
सुत्तनिपात 212
सुत्तनिपात 213
सुत्तनिपात 214
सुत्तनिपात 215
सुत्तनिपात 216
सुत्तनिपात 217
सुत्तनिपात 218
सुत्तनिपात 219
सुत्तनिपात 220
सुत्तनिपात 221
सुत्तनिपात 222
सुत्तनिपात 223
सुत्तनिपात 224
सुत्तनिपात 225
सुत्तनिपात 226
सुत्तनिपात 227
सुत्तनिपात 228
सुत्तनिपात 229