Android app on Google Play iPhone app Download from Windows Store

 

अध्याय २०

श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः ।

श्रीगुरुभ्यो नमः । श्रीक्षेत्रपालाय नमः । जयजयाजी संकष्टहरणा । चंद्रशेखरा भोगिभूषणा ।

तूच निजभक्तांचे करोनि पाळणा । अंती चरणा दाविसी ॥१॥

आपली कथा मधुररस । बोलवोनि माझे प्रपंचमतीस । हरोनि दावी निजपदास । तुझा दास म्हणोनिया ॥२॥

पाराशर म्हणे गा चतुरानना । गणेशकथा श्रवणे मना । तृप्ती नसे अधिक वासना । वाढताहे श्रवणार्थी ॥३॥

भार्गवराम हा कवणाचा कवण । तेणे अर्चिला गजकर्ण । ती कथा सांगोनि जाण । समाधान करी माझे ॥४॥

विधी त्याचे ऐकोनि वचन । मनी पावला समाधान । म्हणे ऐके चित्त देऊन । गजानन कथेते ॥५॥

कार्तवीर्यनामे भूपती । सहस्त्रबाहू अद्भुत शक्ति । जेणे पराक्रमे वसुमती । पालाणली कौतुके ॥६॥

ज्याचा ऐकता शंखनाद । होतसे सपत्‍न ह्रदयभेद । निजायली भोगिता आनंद । बुद्धिभेद जाहला ॥७॥

घेवोनिया चातुरंग सेना । राजा पातला घोर वना । मृग शार्दूल श्वापदे नाना । वधोनिया चालला ॥८॥

सह्याद्री पर्वताचे शिखरी । राजा पातला सहपरिवारी । चातुरंग सेना ठेऊनि दूरी । ऋष्याश्रम अवलोकी ॥९॥

जैसा कैलास शिखरी महेश्वर । तैसा सह्याद्रि शिखरी ऋषिवर । जमदग्निनामे परमचतुर । तपोधन अनुपम्य जो ॥१०॥

रेणुकानामे त्याची वनिता । महासाध्वी पतिव्रता । चातुर्यखाणी जीते पाहाता । नाककांता लाजती ॥११॥

इतरी पावोनि स्वरूपखंती । तिचे देही पावले विश्रांती । मुखेंद्रु तिचा पाहोनि लाजती । सकल युवती रायांच्या ॥१२॥

तिचे उदरी परशराम । अवतरला पुरुषोत्तम । स्वरूपी दिसे उणाकाम । सकल विद्याधाम जो ॥१३॥

घेऊनि मातृपितृ आदेश । नैमिषारण्यी गेला ऋषीश । मागे ऋषिदर्शनार्थी नरेश । कार्तवीर्य पातला ॥१४॥

राजा येवोनिया जमदाग्न्याश्रमी । दंडवत ऋषीत नमी । वनी होवोनिया श्रमी । विश्रांतीते पावला ॥१५॥

कुंडी जैसा ज्वलदग्नी । तैसा कुशासनी जमदग्नी । पाहोनि कार्तवीर्य मनी । देखोनि त्याते तोषला ॥१६॥

ऋषीने देवोनिया आसन । आदरे केला सुप्रसन्न । राजा जोडोनि कर दोन । स्तविता जाहला ऋषीते ॥१७॥

मग आपले नाम सांगोन । मागो लागला आज्ञावाचन । ऋषि म्हणे करी भोजन । मध्यान्हकाळ समय असे ॥१८॥

राजा म्हणे उदकपान । करोनिया स्वगृही जाईन । परिवार स्वकीय जन त्यागुन । न करी भोजन एकला मी ॥१९॥

ऋषि म्हणे परिवारसेना । घेवोनि यावे तुम्ही भोजना । राजा मानोनिया त्याच्या वचना । नदीतीरी उतरला ॥२०॥

ऋषीने पाचारिली निज युवती । जी शुभानना मूलप्रकृती । तीते म्हणे नृपती । भोजनाप्रति पाचारिला ॥२१॥

सवाहिनी तो नृपवर । भोजनास येईल आता सत्वर । तुवा कामधेनू प्रार्थून लौकर । भोजनावसर संपादी ॥२२॥

रेणुकेने प्रसन्नमने । मस्तकी वंदोनि पतिवचने । येवोनिया हास्यवदने । कामदुधेसी अर्चियेले ॥२३॥

मग म्हणे वो कामधेनुके । राजा भोजनास येतो कौतुके । हे व्हावे तुज ठाउके । म्हणोनि प्रार्थिले तुजलागी ॥२४॥

आता करी लज्जारक्षण । ऐकोनि तिचे करुणावचन । कामधेनू होऊन प्रसन्न । साहित्य पूर्ण तिणे केले ॥२५॥

होता भोजनाची सर्व तयारी । रेणुका ऋषीते प्रार्थना करी । सिद्ध आहे सर्व सामग्री । राजा पाचारी परिवारेसी ॥२६॥

मग पाठऊनिया शिष्यासी । राजास पाचारिले भोजनाशी । राजा पातला परिवारेशी । भोजनासी तेधवा ॥२७॥

येवोनि पाहे ऋष्याश्रम । उणे वाटे स्वकीयधाम । शतखणी गोपुरे उत्तम । गगनी झळकती कळस ज्यांचे ॥२८॥

आदर्श खणोखणी दाटले । सुरंग रंगे रंगविले । पाहाता सर्वांचे मन भूलले । आत बैसले सर्व जन ॥२९॥

मृदुमवाळ बैठका सुभट । वरी टेकणे घनदाट । समारंभे राजभाट । आणोनिया बैसविले ॥३०॥

शतावधी वारांगना । नृत्य गायने रिजविती जना । मग करवोनि मंगलस्नाना । पीतांबर नेसविले ॥३१॥

केशरकस्तुरीचे तिलक । अष्टगंधे उट्या देख । सेनेसहित नरनायक । एक एक अर्चिले हो ॥३२॥

खाली कनकाच्या आडणी । वरी रत्‍नजडित ताटांच्या श्रेणी । दीप लाविले रत्नखाणी । तैशा वाती प्रकाशल्या ॥३३॥

शतानुशत ऋषिसेवक । सत्कारे तोषविती नरनायक । भोजनास बैसविले सकळिक । पाहूनि कौतुक चमत्कारले ॥३४॥

राया समान सर्वापुढे । ताटे वाढिली वाडेकोडे । जो जो पदार्थ ज्यास आवडे । तो तो निवाडे पुरविती ॥३५॥

सहस्त्रावधी बैसल्या पंक्ती । लक्षानुलक्ष वीर जेविती । देव विमानी कौतुक पाहती । अद्भुतशक्ती ऋषीची पै ॥३६॥

सुटला अन्नाचा परिमळ । तेणे दुमदुमिले निराळ । देव घोटिती मुखी लाळ । धन्य कपाळ जेवी त्याचे ॥३७॥

ऋषिगृही अन्न जेविता । सर्वासमान जाहली तृप्तता । मग हस्तमुख प्रक्षाळिता । शर्करा घालिती हातावरी ॥३८॥

येऊनिया सभास्थानी । सर्व बैसले सुखासनी । तांबूल अर्पिल त्रयोदशगुणी । सर्वासमान एकसरे ॥३९॥

पुष्पमाला हारतुरे । सुगंधतैले एकसरे । वस्त्रे अर्पिली मनोहरे । लहानथोरी समसमान ॥४०॥

वस्त्राभरणे शृंगारिले । परस्परे वदू लागले । कुबेरास येणे उणे आणिले । इंद्र रंक यापुढे ॥४१॥

पाहता याची अगण्य संपत्ती । येथे भूपतीचा पाड किती । राजा म्हणे ऋषिप्रती । धन्य त्रिजगते तूच पै ॥४२॥

जे कार्य आम्हास गहन । ते तुवा न लगता क्षण । संपादिलेस परिपूर्ण । पाहता मन माझे तरळले ॥४३॥

पूर्वी आलो होतो जेव्हा । पर्णकुटीत होता तेव्हा । आता पाहता उणा मघवा । ऐश्वर्येशी तुजपुढे ॥४४॥

धन्यधन्य तू तपोधन । न कळे तुझे मला विंदान । ब्रह्मवेत्ता तू भगवान । संशय यात असेना ॥४५॥

कोण्या साधने गहनकर्मा । करिता जाहलासि विप्रोत्तमा । येरू म्हणे सकलकामा । कामधेनू पुरवीतसे ॥४६॥

ती आहे माझे घरी । सर्व कार्य ती करणारी । तिचे प्रसादे आजवरी । प्रतिकूळ काही असेना ॥४७॥

ऐसे ऐकता मनुजनाथ । मनी आणोनि विपरीतार्थ । ऋषीस म्हणे तू समर्थ । पुरवी अर्थ आता माझा ॥४८॥

मज द्यावी येव्हडी गाय । मग तुज नसे अपाय । सदा वंदीन तुझे पाय । येव्हडी सोय समजे मनी ॥४९॥

अमोल वस्तू राजगृही । त्यात असावी धेनूही ही । तुज लक्षसंख्या गायी । इचे पालटी देईन मी ॥५०॥

ऐकोन त्याचे ऐसे वचन । ऋषि बोले सुहास्य वदन । राया तुज ही बुद्धी कोठून । कोण्या कर्मे जाहली ॥५१॥

माझे घरी जेवलाशी । आणि सर्वस्वी हरू पाहशी । मोठा कृतघ्न पुरुष होशी । हे मजसी कळले आता ॥५२॥

घेऊनिया सकल यश । आता जावे निज नगरास । विपरीतार्थ होईल नाश । हेच नरेशा सत्य मानी ॥५३॥

ऐसी ऐकता ऋषीची बोली । किमर्थ धमगाऊनि बोलशी । काय शक्ती ब्राह्मणाशी । रायापाशी द्वंद्वपणे ॥५५॥

गर्जोनिया कार्तवीर्य । सेवकांसि म्हणे सोडा गाय । गरिब ब्राह्मण करील काय । नाही भय राजयासी ॥५६॥

ऐकोनि रायाचे आज्ञावचन । वेगे धावती सेवकजन । गोकंठपाश मुक्त करून । हाकलून चालविली ॥५७॥

धेनू न निघे गोठ्याबाहेरी । सेवक हाणिती काष्ठभारी । तेणे क्रोधावली भारी । हुंकारे करी अपूर्व पै ॥५८॥

हुंकारापासूनि तयेचे । बर्बरवीर जाहले साचे । त्याणी सेवक रायाचे । दंडभारे झोडियेले ॥५९॥

राजदूतास सुटला पळ । हे पाहूनि वीर प्रबळ । धावोनिया तात्काळ । त्याणी प्रळय मांडिला ॥६०॥

लक्षानुलक्ष धेनुजवीर । त्याणी राजसेना अपार । मृत्युपंथे शमनपुर । क्षणमात्रे पावविली ॥६१॥

ऐसे अवलोकिता राजसेवक । रथारूढ एक एक । धावोनिया वीरनायक । युद्ध करिती तयांसी ॥६२॥

वर्षती शस्त्रांचे घनदाट । परी न माघारिती धेनुज भट । जैसा विद्युल्लतेचा कडकडाट । वीर अचाट गर्जती तैसे ॥६३॥

तेथे मांडली रणधुमाळी । नारद नाचे अंतराळी । भली माजली आता कळी । होईल होळी क्षत्रियांची ॥६४॥

धेनुजवीरांचे बळ तुंबळ । तेणे सुटला राजचमूस पळ । रणी जाहला हलकल्लोळ । दुरोनि भूपाळ पाहतसे ॥६५॥

राजसेना भय पावोनि जाण । दशदिशा पळती घेवोनि प्राण । वीर सोडोनिया रण । एक एक पळाले ॥६६॥

ऐसे पाहता अवनीपती । आश्चर्य मानोनिया चित्ती । शंख लावोनि अधराप्रती । सबळ बळे फूंकीतसे ॥६७॥

ऐकताच त्याचा शंखनाद । जाहला अमरांचा ह्रदयभेद । तेणे चढला रणमद । वीर प्रमोद पावले ॥६८॥

अवनी कापे थरथरा । समोर सुटला अद्भुतवारा । धुरोळा झाकोनि अंबरा । तेणे दिनकरा लोपविले ॥६९॥

पुन्हा माजली रणधुमाळी । परस्परे हाणिती तयेवेळी । रणी पाडिल्या वीरावळी । राजयाच्या धेनुजांनी ॥७०॥

रणी लोटता धेनुजवीर । राजभटा न धरवे धीर । धेनुदळे करिता मार । चरणकररहित पडले किती ॥७१॥

कितीकांची जाहली खटारे । कितीक जाहले प्राणे पुरे । कितीक होवोनि घाबरे । रणी पाणी मागती ॥७२॥

राज चमूंत जाहली दयना । असंख्यात पडली रणी सेना । हे पाहून कृतवीर्यनंदना । कोप मनात न साहे ॥७३॥

पंचसत धनुष्यी गुण । लावोनि सोडी एकदाच बाण । परी न गणिती सपत्नगण । करित कंदना उठावले ॥७४॥

रायासमोर त्याचे वीर । मरण पावले समग्र । धेनुवीरांचे बळ थोर । अनिवार नाटोपते ॥७५॥

मनी म्हणे कार्तवीर्य । काय जाहले माझे वीर्य । शत्रूचे विस्तारले रणी शौर्य । दिसते कार्य अवघड पुढे ॥७६॥

काळ जाहला पाठमोरा । जय पावला परवीरा । धेनू गुप्त होवोनि अंबरा । जाती जाहली क्षणमात्रे ॥७७॥

निमाले सकळ वीरनायक । भग्न जाहले अवघे कटक । यश बुडाले सकळिक । ह्रदयी दुःख संचरले ॥७८॥

मग भूप त्रास पावला । हा विप्र कपटी मारीन याला । म्हणोनि चापी शर लाविला । प्राण घ्यावया ऋषीचा ॥७९॥

जमदग्नीचे कोमल ह्रदयी । शर भेदला लवलाही । प्राण सोडिला ते समयी । जमदग्नीने क्षणमात्रे ॥८०॥

पाहोनि पतीचे निधन । रेणुका करी दीर्घ रुदन । भूमीसि मस्तक आपटून । बोले वदन राजयासी ॥८१॥

म्हणे पापिष्ठा कैसे केले । विना अपराध यासि मारिले । तुझे यश जगी बुडाले । कारे वधिले याशी तुवा ॥८२॥

राजा म्हणे रेणुकेशी । व्यर्थ कांगे बडबड करिशी । आता घेयीन तुझे प्राणाशी । म्हणोनि धनुष्यासि बाण लावी ॥८३॥

एकवीस बाणाची आकर्ण वोढी । रेणुकेवरी तत्काळ सोडी । शरे भेदली ती बापुडी । विकळ पडली तेधवा ॥८४॥

राजा पावोनिया खेद मनी । मोडके कटक सवे घेउनी । जाता जाहला निजभुवनी । अधोवदनी तेधवा ॥८५॥

येरूकडे रेणुका सती । शरघाते व्याकूळ चित्ती । आठवोनिया पुत्राप्रती । दीनस्वरे बाहतसे ॥८६॥

अरे भार्गवा बाळा राजसा । हा प्रसंग न जाणसी कैसा । लवकर येयीरे डोळसा । मरण दिवसा साधी माझे ॥८७॥

राम होता नैमिषवनी । तेथे शब्द ऐकिले तेणे कानी । लगबग पातला तयास्थानी । माता नयनी देखिली ॥८८॥

पाहोनिया पितृनिधन । राम करी दीर्घरुदन । शरघाते माता म्लान । पाहोन तीते पूसतसे ॥८९॥

मांडीवर घेवूनि तिचे शीर । वर्तमान ऐके सादर । रेणुका म्हणे तू सुकुमर । करी संहार क्षत्रियांचा ॥९०॥

दुष्टे मारिले एकविंशति शर । निःशेष क्षत्रियसंहार । करी तू एकवीस वार । तरीच कुमर धन्य माझा ॥९१॥

कासावीस जाहले माझे प्राण । मी पावते आता मरण । दत्तात्रेयासि आणोन । करी संपादन उत्तरकार्य ॥९२॥

रामासि ऐसे सांगुन । रेणुकेने सोडिला प्राण । राम करी दीर्घरुदन । आठवोनि गुण तियेचे ॥९३॥

करिता स्मरण आत्रिजांचे । आगमन जाहले तेथे त्याचे । क्रियाकर्म सुखे तयाचे । संपादिले तयाने ॥९४॥

न होता पूर्ण दिवस । व्याघ्रभय होवोन तयास । राम हाका मारी रेणुकेस । षष्ठमदिवशी मध्येच ॥९५॥

ऐकता रामाचे वचन । रेणुका जाहली उत्पन्न । करचरणादि अवयवहीन । स्नेहे स्नुतपयोधरा ॥९६॥

पूर्ण होते त्रयोदश दिन । तरी पूर्णावयव होती जाण । षष्ठम दिनी दत्तात्रेय येऊन । पाहे अंगहीन तयेचे ॥९७॥

दत्त म्हणे रामाशी । कारे मध्येच पाचारिले इशी । राम म्हणे तयासी । भयविव्हल जाहलो मी ॥९८॥

स्नेहयोगे बालभावे । पाचारिले मी स्वभावे । जे होणारे तेचि दैवे । जाहले गा ऋषिवर्या ॥९९॥

त्रयोदश दिवसपर्यंत । राम उत्तरकार्य करित । मंत्रविधान दत्त सांगत । तैसेच करित रेणुकात्मज ॥१००॥

मातेची आज्ञा घेऊन । राम प्रवेशला कैलासभुवन । तेथे शंकराते नमून । करी स्तवन राम तेव्हा ॥१०१॥

जयजयाजी भोगिभूषणा । चंद्रशेखरा गौरीरमणा । आनंदरूप निर्गुणा । विश्वभूषणा सुखाब्धे ॥२॥

नमो तूते महेश्वरा । अजअजितापिनाकधरा । पुराणपुरुषा शंकरा । करुणाकरा विश्वेशा ॥३॥

गजचर्मवसना नीललोहिता । अनंगारे देहत्रयातीता । भक्तपालका रे अनंता । जगन्नाथा परात्परा ॥४॥

ऐकोन त्याचे ऐसे स्तवन । संतोष पावला हैमवतीरंजन । षडक्षरमंत्र उपदेशून । सांगे विधान याशी ॥५॥

शिव म्हणे रेणुकानंदन । कृपा करील गजानन । त्याचे प्रसादे करून । निःक्षत्रिय मही करशील ॥६॥

घेऊन शंभूचे आज्ञावचन । राम कृष्णातटाकी येऊन । करिता जाहला अनुष्ठान । एकाग्र मन करोनिया ॥७॥

पाहोनि त्याची उग्र गरिमा । कृपा उपजली मंगलधामा । प्रगटोनिया भार्गवरामा । वर देता जाहला ॥८॥

परश देवोनि गणेश म्हणे । आता तुजला नाही उणे । सप्तत्रिवार करणे । निःक्षत्रिय मही आतांची ॥९॥

ऐसा देऊनिया वर । गुप्त जाहला लंबोदर । रामे प्रासाद करोनि सुंदर । लंबोदर स्थापियेला ॥११०॥

परश पावला म्हणोन । परशराम जाहले नामाभिधान । मग तेणे सहस्त्रार्जुन । क्षणमात्रे वधियेला ॥११॥

एकवीस वेळा निःक्षत्रिय अवनी । परशरामे तेव्हा करूनी । ब्राह्मणासी दान दिल्ही मेदिनी । गणेशवरे करोनिया ॥१२॥

राम तो साक्षान्नारायण । त्याचा पराक्रम वर्णिल कोण । संक्षेपे सांगीतले तुजलागून । सोमकांतराया तूते ॥१३॥

विधी म्हणे व्यासाप्रती । उपासनाखंड श्रवण करिती । त्यावरी तुष्टोनि गणपती । भुक्तिमुक्ती देतसे ॥१४॥

स्वस्ति श्रीगणेशप्रतापग्रंथ । श्रीगणेशपुराणसंमत । उपासनाखंड रसभरित । विंशतितमोध्याय गोड हा ॥१५॥

अध्याय ॥२०॥ ओव्या ॥११५ ॥ श्रीगजाननार्पणमस्तु ॥ शुभं भवतु ॥

श्री गणेश प्रताप

भगवान दादा
Chapters
प्रस्तावना
अध्याय १
अध्याय २
अध्याय ३
अध्याय ४
अध्याय ५
अध्याय ६
अध्याय ७
अध्याय ८
अध्याय ९
अध्याय १०
अध्याय ११
अध्याय १२
अध्याय १३
अध्याय १४
अध्याय १५
अध्याय १६
अध्याय १७
अध्याय १८
अध्याय १९
अध्याय २०
अध्याय २१
अध्याय २२
क्रीडाखंड अध्याय ४
क्रीडाखंड अध्याय ५
क्रीडाखंड अध्याय ६
क्रीडाखंड अध्याय ७
क्रीडाखंड अध्याय ८
क्रीडाखंड अध्याय ९
क्रीडाखंड अध्याय १०
क्रीडाखंड अध्याय ११
क्रीडाखंड अध्याय १२
क्रीडाखंड अध्याय १३
क्रीडाखंड अध्याय १४
क्रीडाखंड अध्याय १५
क्रीडाखंड अध्याय १६
क्रीडाखंड अध्याय १७
क्रीडाखंड अध्याय १८
क्रीडाखंड अध्याय १९
क्रीडाखंड अध्याय २०
क्रीडाखंड अध्याय २१
क्रीडाखंड अध्याय २२
क्रीडाखंड अध्याय २३
क्रीडाखंड अध्याय २४
क्रीडाखंड अध्याय २५
क्रीडाखंड अध्याय २६
क्रीडाखंड अध्याय २७
क्रीडाखंड अध्याय २८
क्रीडाखंड अध्याय २९
क्रीडाखंड अध्याय ३०
क्रीडाखंड अध्याय ३१
क्रीडाखंड अध्याय ३२
क्रीडाखंड अध्याय ३३
क्रीडाखंड अध्याय ३४