Get it on Google Play
Download on the App Store

अध्याय १

श्रीगणेशाय नमः ॥    ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीरुक्मिणीपांडुरंगाभ्या नमः ॥    ॥
जय जय भीमातीरविहारा ॥ भक्तवत्सला कृपासागरा ॥ व्यापूनियां चराचरा ॥ अससी निराळा सर्वातीत ॥१॥
गणेशसरस्वतीरूपक ॥ तूं नटलासी अनेक ॥ म्हणऊनि शारदां विनायक ॥ ग्रंथारंभीं नमिलीं म्यां ॥२॥
नमूं सद्गुरु तुकाराम ॥ जेणें निरसिला भवभ्रम ॥ आपुले नामीं देऊनि प्रेम ॥ भवबंधन निरसिलें ॥३॥
आतां नमूं महाकवी ॥ व्यास वाल्मीकिमुनि भार्गवी ॥ शुक नारद उशनाकवी ॥ जैमिनि आदि नमियेले ॥४॥
आतां नमूं संतसज्जन ॥ जे हरीस आवडती जीवाहून ॥ कलियुगीं अवतार धरून ॥ ज्यांहीं जड मूढ अज्ञान तारिले ॥५॥
आरंभिला भक्तविजय ग्रंथ ॥ हा सिद्धि पाववा तुम्हीं समस्त ॥ जेवीं दुर्बळगृहीं मांडितां कृत्य ॥ साहित्य श्रीमंत करिताती ॥६॥
जेवीं डोळस असतां कृपाधन ॥ अंधासी हिंडवी तीर्थाटन ॥ तेवीं तुम्हीं आपले कृपादानेंकरून । सरंतीं वचनें करावीं ॥७॥
मंदमति मी अज्ञान ॥ मीं नाहीं केलें काव्यपठण ॥ नाहीं पाहिले ग्रंथ पुराण ॥ गीर्वाणभाषण नेणें मी ॥८॥
परंतु येथें एक असे परी ॥ जे भक्तचरित्रें आवडती हरी ॥ ऐसें बोलिला त्रिपुरारी ॥ भविष्योरपुराणीं ॥९॥
म्हणऊनि धिंवसा चित्तीं ॥ मज उपजला अति प्रीतीं ॥ चंचूनें टिटवी अपांपती ॥ कोरडा करीन म्हणतसे ॥१०॥
ज्या हरीचे वर्णितां गुण ॥ श्रुतीस पडलें अति मौन ॥ शेषाच्या जिव्हा चिरल्या जाण ॥ केलें आंथरूण अंगाचें ॥११॥
ब्रह्मा ईंद्र आणि हर ॥ हे नेणती ज्याचा पार ॥ तेथें मी काय पामर ॥ गुण वर्णूं तयाचे ॥१२॥
बाळकें अघटित घेतां आळ ॥ मासा पुरवी तत्काळ ॥ तैसा तो दीनदयाळ ॥ आळ माझी पुरवील कीं ॥१३॥
बैसावें पित्याचें मांडीवरु ॥ ऐसें इच्छिता बाळ धुरु ॥ अढळपदीं निरंतरु ॥ स्थापिला जैसा हरीनें ॥१४॥
कीं दुग्ध मागतां वाटीभर ॥ उपमन्यूसी दिधला क्षीरसागर ॥ तैसाचि तो दिनदयाळ उदार ॥ आळ माझी पुरवील कीं ॥१५॥
कृतीं त्रेतीं द्वापारीं ॥ जे भक्त अवतरले पृथ्वीवरी ॥ तेचि कलियुगामाझारी ॥ प्रकट झाले तारक ॥१६॥
त्यांचीं चरित्रें वर्णावयास ॥ मज वाटला बहु उल्हास ॥ आतां श्रोते हो सावकाश ॥ द्यावें अवधान मजलागीं ॥१७॥
नेणें मी कांहीं चातुर्य व्युत्पत्ती ॥ नव्हें मज बहुश्रुत अध्यात्मग्रंथीं ॥ नेणें संस्कृतवाणी निश्चितीं ॥ श्रीरुक्मिणीपति जाणतसे ॥१८॥
मागें संतवरदानीं ॥ एकनाथ बोलिले रामायणीं ॥ तैसीं माझी प्रसादबोलणीं ॥ वरदवाणी नसे कीं ॥१९॥
नामदेवमुक्तेश्वरांनीं ॥ भारतीं वर्णिला चक्रपाणी ॥ तैसीं माझी प्रसादबोलणीं ॥ वरदवाणी नसे कीं ॥२०॥
श्रीभागवतीं टीका वामनी ॥ हरिविजय केला श्रीधरांनीं ॥ तैसीं माझी प्रसादबोलणीं ॥ वरदवाणी नसे कीं ॥२१॥
बोधराज रामदासांनीं ॥ गीतीं आळविला कैवल्यदानी ॥ तैसीं माझी प्रसादबोलणीं ॥ वरदवाणी नसे कीं ॥२२॥
गणेशनाथ केशवस्वामी ॥ साळ्या रसाळ प्रसिद्ध जनीं ॥ कबीर बोलिले हिंदुस्थानी ॥ देशभाषा आपुली ॥२३॥
ऐसे संत प्रेमळ जनीं ॥ ज्यांचे ग्रंथ ऐकतां श्रवणीं ॥ अज्ञानी होती अति ज्ञानी ॥ नवल करणी अद्भुत ॥२४॥
रेडियामुखें प्रतिष्ठानीं ॥ वेद बोलविले ज्ञानेश्वरांनीं ॥ ऐसे संत दयाळ गुणी ॥ ग्रंथारंभीं नमियेले ॥२५॥
जेवीं गंगेंत मिळतां समरस जाण ॥ ओहळांसी आले पवित्रपण ॥ कीं लोह परिसा लागतां जाण ॥ तें होय भूषण श्रीमंतां ॥२६॥
कीं राजपुत्राचे वर्णितां गुण ॥ यथार्थ मानिती प्रधानजन ॥ तेवीं भक्तचरित्रें वर्णितां जाण ॥ संतसज्जन तुष्टती ॥२७॥
नातरी पुराणप्रसिद्ध नसली सरिता ॥ परी सिंधुमिळणीं पावे मान्यता ॥ कीं कल्पतरूचे छायेसी बैसतां दरिद्र्या आपदा न बाधी ॥२८॥
तेवीं मी मतिमंद असतां जाण ॥ निजभक्तांचे वर्णितां गुण ॥ कृपा करील रुक्मिणीरमण ॥ भक्तभूषण कृपाळु ॥२९॥
उपजलों जयाचें गोत्रीं जाण ॥ तया वसिष्ठासी साष्टांग नमन ॥ तेणें आपुले कृपेंकरून ॥ ग्रंथ सिद्धी पाववावा ॥३०॥
आतां नमूं मातापिता ॥ ज्यांसी सकल तीर्थांहूनि वरिष्ठता ॥ ज्यांचेनि नरदेह तत्वतां ॥ लाधला अवचिता निजभाग्यें ॥३१॥
आमुचें कुळींचें दैवत ॥ उभयपक्षीं रुक्मिणीकांत ॥ तयासी नमितां विबुध समस्त ॥ तृप्त होती निर्धारें ॥३२॥
जैसें समुद्राचें करितां पूजन ॥ सकळ सरितांचें संतुष्ट मन ॥ कीं निशापतीचें घेतां दर्शन ॥ सकळ उडुगणें दिसती पैं ॥३३॥
कीं पृथ्वीप्रदक्षिणा करितां त्वरित ॥ सकळ क्षेत्रें आलीं त्यांत ॥ नातरी दृष्टीं देखिल्या विनतासुत ॥ पक्षी समस्त आराधिले ॥३४॥
तेवीं उपासितां पांडुरंगदैवत ॥ सकळ सुरवर होती तृप्त ॥ तो देवाधिदेव पंढरीनाथ ॥ आधार समस्त तयावरी ॥३५॥
तो बुद्धीचा दाता चक्रपाणी ॥ जैसी वदवील कवित्ववाणी ॥ ती सादर होऊनि संतसज्जनीं ॥ परिसावी श्रवणीं निजप्रेमें ॥३६॥
म्हणाल निजबुद्धीनें त्वरित ॥ आपुले मतीनें रचिला ग्रंथ ॥ तरी तैसें नव्हे जी निश्चि विकल्प चित्तीं न धरावा ॥३७॥
जो उत्तरदेशीं साचार ॥ नाभाजी विरिंचिअवतार ॥ तेणें संतचरित्र ग्रंथ थोर ॥ ग्वाल्हेरी भाषेंत लिहिला असे ॥३८॥
आणि मानदेशीं उद्धवचिद्धव ॥ त्यांहीं भक्तचरित्रें वर्णिलीं जाण ॥ दोहींचें संमत एक करून ॥ भक्तविजय आरंभिला ॥३९॥ श्रीभीमातीरवासी रुक्मिणीरमण ॥ तेणें दिधलें आश्वासन ॥ ग्रंथ प्राकृत वदविला गहन ॥ तो परिसा सज्जन हो प्रीतीनें ॥४०॥
बाळक बोबडे बोले वचन ॥ परी माता चोज करी ऐकोन ॥ तैसें माझें आर्ष बोलणें पूर्ण ॥ अंगीकाराल वाटतें ॥४१॥
कीं गंगेसी ओहळ मिळतां जाण ॥ तिनें केला आपुले समान ॥ तेवीं तुम्हांसीं सलगी करितां जाण ॥ सरतीं वचनें होतील कीं ॥४२॥
कस्तूरींत मृत्तिका गेलीं मिळोन ॥ मोलासी चढली तिजसमान ॥ तैसेंचि माझें प्राकृत भाषण ॥ कराल मान्य वाटतसे ॥४३॥
नातरी पडतां किंचित जीवन ॥ पय करी आपुल्यासमान ॥ तेंवीं तुमच्या कृपेंकरून ॥ सरतीं वचनें होतील ॥४४॥
तुम्ही संत ईश्वरमूर्ती ॥ ऐसा निश्चय दृढ चित्तीं ॥ म्हणोनियां महीपती ॥ नमन करी सद्भावें ॥४५॥
आतां ऐका चित्त देऊन ॥ श्रीकृष्णअवतार संपतां जाण ॥ कलियुगीं यज्ञादि दानधर्म ॥ यांचा लोप जाहला ॥४६॥
विप्रीं सांडिला आचार ॥ क्षत्रीं सांडिला विचार ॥ चतुर्थाश्रम साचार ॥ धरामर न करितील ॥४७॥
पुत्र नायके पितृवचन ॥ शिष्य न करिती गुरुसेवन ॥ भ्रतार स्त्रियांचें वचन ऐकोन ॥ श्वशुरगृहीं राहती ॥४८॥
कोणासी नावडे तीर्थाटन ॥ सद्भावें न करिती पुराणश्रवण ॥ हरिकीर्तन टाकून जाण ॥ भोरिप आवडीं पाहती ॥४९॥
शालग्राम टाकून धरामरीं ॥ क्षुद्र दैवतें वसविती घरीं ॥ तुलसी रुद्राक्ष टाकूनि दूरी ॥ दरुषणें गळां घालिती ॥५०॥
धनाढ्यासी नावडे दान ॥ निरोगियासी नावडे तपाचरण ॥ रायासी नावडती प्रजाजन ॥ न्यायनीति राहिल्या ॥५१॥
कुलस्त्रिया होती दासी ॥ कन्या विकिती अश्विनीऐसी ॥ अविंध मारिती गायींसी ॥ कलिराजा प्रकटता ॥५२॥
असत्य भाषण बहु बोलती ॥ साधुजनांची निंदा करिती ॥ खोटें तेंचि खरें दाविती ॥ साक्ष देती सकळिक ॥५३॥
गायत्रीचा लोप झाला ॥ साबरीमंत्र प्रगटला ॥ विश्वास देऊनि भाविकांला ॥ घात करितील निर्दय ॥५४॥
पाषण होऊन देव बैसले ॥ तयांसी अविंध फोडिती बळें ॥ तीर्थीं कर बैसविले ॥ थोर पीडिलें कलीनें ॥५५॥
असत्याएवढें पाप नाहीं ॥ सत्याएवढें सुकृत नाहीं ॥ कलीनें सत्य लोपविलें अवघेंही ॥ दोष झाले अपार ॥५६॥
राहूचा उदय होतां जाण ॥ अंधारें कोंदे गगन ॥ कीं जवळ येतां मरण ॥ देहीं रोग एकवटती॥५७॥
जैसी रजंनी प्रगटतां जाण ॥ पिशाचें उठती मसणांतून ॥ कीं पुरुष देखोनि प्राकृतहीन ॥ दुःखदैन्य येतसे तेथें ॥५८॥
कीं गुरु क्षोभतांचि जाण ॥ त्यापुढें प्रकटे अज्ञान ॥ कीं तारुण्यदशा येतांचि पूर्ण ॥ देहीं अहंता विस्तारे ॥५९॥
नातरी कुटिल येतां सभेंसी ॥ निंदा प्रकटे आपैसी ॥ कलि उद्भवतां दुरितें तैसीं ॥ प्रकट झाली अपार ॥६०॥
बदरिकाश्रमासी ऋषी गेले ॥ इतर ब्राह्मणीं आचार सांडिले ॥ ऐसें होताच एक वेळे ॥ पृथ्वीकंप जाहला ॥६१॥
यावरी वैकुंठीं श्रीहरी ॥ निजभक्तांशीं विचार करी ॥ अद्भुत पाप महीवरी ॥ मृत्युलोकीं जाहलें ॥६२॥
यज्ञ याग सर्व राहिले ॥ ब्राह्मणीं सत्कर्म टाकिलें ॥ अज्ञानजन बुडाले ॥ दुःखार्ण्वामाझारीं ॥६३॥
ऐसियास काय कीजे विचार ॥ ऐसें बोलतां क्षीराब्धिजावर ॥ तंव अवघे भक्त जोडोनि कर ॥ सन्मुख उभे राहिले ॥६४॥
मग म्हणती हृषीकेशी ॥ कांहीं आज्ञा करावी आम्हांसी ॥ तेव्हां क्षीरसागरविलासी ॥ निजभक्तांसी बोलत ॥६५॥
आम्हीं मागें अवतार धरूनी ॥ दुष्ट दैत्य टाकिले मारूनी ॥ निर्वैर केली सर्व धरणी ॥ आतां बौद्ध होऊनि बैसलों ॥६६॥
यावरी तुम्हीं सकळिकीं ॥ अवतार घेऊनि मृत्युलोकीं ॥ माझीं स्थानें आहेत जितकीं ॥ महाक्षेत्रें पुरातनें ॥६७॥
पंढरीक्षेत्र दिंडीरवन ॥ तेथें उद्धवें अवतार धरून ॥ दक्षिण देशींचे सर्व जन ॥ माझे भक्तीसी लावावे ॥६८॥
मथुरा गोकुळवृंदावन ॥ तेथें अक्रूरें अवतार धरून ॥ माझे भक्तीसी अवघे जन ॥ उपदेश करून लावावे ॥६९॥
दारुक भक्तें पश्चिम दिशेस ॥ अवतार धरूनि रामदास ॥ माझे भजनीं सकळ देश ॥ लावूनि उद्धार करावा ॥७०॥
पूर्व दिशेसी जगन्नाथ ॥ व्यासें अवतार धरूनि तेथ ॥ माझीं चरित्रें अति अद्भुत ॥ जनांसी श्रवण करावीं ॥७१॥
हस्तिनापुर क्षेत्र जाण ॥ तेथें वाल्मीकें अवतार धरून ॥ माझें भजनीं सकळ जन ॥ अति आदरें लावावे ॥७२॥
राम अवतार म्यां घेतला ॥ तुम्ही वानर झालेति त्या वेळां ॥ रावण मारूनि इंद्र सोडविला ॥ सकळ देवांसहित ॥७३॥
तेचि कृष्णावतारी गोपाळ ॥ कोणी यादव झाले प्रेमळ ॥ कंसादि दैत्य निर्दाळूनि सकळ ॥ गोब्राह्मण रक्षिले ॥७४॥
आतां बुद्धावतार धरून ॥ उगाचि निवांत राहिलों जाण ॥ तुम्हांवांचूनि माझें कीर्तन ॥ जनांसी श्रवण कोण करवी ॥७५॥
तुम्हांलागीं मी झालों सगुण ॥ येरवीं मज पुसतें कोण ॥ भक्तांवांचूनि मजकारणें ॥ कोणी जिवलग दिसेना ॥७६॥
ऐसें बोलतां कमळावर ॥ भक्त करिती जयजयकार ॥ म्हणती तूं दीनदयाळ ईश्वर ॥ कळलें साचार आम्हांसी ॥७७॥
सूर्यापासाव जैसे किरण ॥ कीं मृत्तिकेपासाव सुवर्ण ॥ तैसे आम्ही भक्तजन ॥ तुझेनि संपन्न श्रीहरी ॥७८॥
कीं पुष्पांपासूनि मकरंद वृक्ष जाण ॥ कीं आकाशीं असे तारागण ॥ तैसे आम्ही भक्तजन ॥ तुझेनि संपन्न श्रीहरी ॥७९॥
तंतूपासूनि पट जाण ॥ कीं दीपापासूनि प्रभा घन ॥ तैसे आम्ही भक्तजन ॥ तुझेनि पावन श्रीहरी ॥८०॥
जीवनापासोनि जळचरें जाण ॥ कीं पुष्पांपासूनि मकरंद पूर्ण ॥ तैसे आम्ही भक्तजन ॥ तुझेनि थोर दिसतसों ॥८१॥
सुवर्णापासाव जैसें कंकण ॥ आकाशापासाव निघे पवन ॥ तैसे आम्ही भक्तजन ॥ तुझेनि सगुण झालों कीं ॥८२॥
वोडंबरियाचीं बाहुलीं ॥ नाचवित्याचेनि सूत्रें नाचलीं ॥ तैसी लंका घेवविली ॥ आम्हांहातीं रघुवीरा ॥८३॥
पांवा ध्वनि मधुर बोलिला ॥ परी वाजविल्याचेनि वाजला ॥ तैसाचि कृष्णावतारीं करविला ॥ आमचे हातें प्रताप ॥८४॥
तुझ्या इच्छेनें सकळिक ॥ होती जाती ब्रह्मादिक ॥ अनंत ब्रह्मांडें देख ॥ घडिसी मोडिसीं स्वइच्छें ॥८५॥
आतां आम्हांसी ज्या रीतीं ॥ आज्ञा करिशील श्रीपती ॥ तसे जाऊनि सत्वरगतीं ॥ जन भक्तीसी लावूं कीं ॥८६॥
ऐसें ऐकोनि कमळावर ॥ उद्धवासी बोले प्रत्युत्तर ॥ शिंपियाचे वंशीं अवतार ॥ नामदेव तूं होई ॥८७॥
पंढरी क्षेत्र भूमंडळीं ॥ अवतार धरूनि तयें स्थळीं ॥ माझी अनंत नामावळी ॥ जनांसी श्रवण करावावी ॥८८॥
रामकृष्णादि अवतार घेउनी ॥ जीं चरित्रें दाविलीं तुम्हांलागुनी ॥ तीं जनांचिये श्रवणीं ॥ सर्व तुवां पाडावीं ॥८९॥
कलियुगांमाजी एक ॥ माझें नाम आहे तारक ॥ ऐसें सांगे रमानायक ॥ उद्धवासी ते वेळी ॥९०॥
शुक्रासी सांगे हृषीकेशी ॥ त्वां अवतरावें अविंधवंशीं ॥ अयोनिसंभव जन्म तुजसी ॥ निश्चयेंसीं देईन ॥९१॥
निमित्तमात्र जाऊनि तेथ ॥ होई माझा कबीर भक्त ॥ नाममहिमा अति अद्भुत ॥ प्रकट त्वरित करावा ॥९२॥
मग वाल्मीकासी म्हणे जगन्निवास ॥ तूं ब्राह्मण होईं तुलसीदास ॥ निजभक्तिप्रेमा अति विशेष ॥ दाखवीं जनांसी कलियुगीं ॥९३॥
शतकोटि रामायण ॥ तूं भविष्य बोलिलासी पुरातन ॥ तोचि महिमा प्राकृत करून ॥ लावीं जन भक्तीसी ॥९४॥
दारुका तूं डाकुरासी ॥ रामदास ब्राह्मण होईं त्वरेंसीं ॥ मी द्वारकेहून तुझे भक्तीसी ॥ धांवून येईन सत्वर ॥९५॥
शंकरासी सांगे विश्वकर्ता ॥ तुम्हीं व्हावें नरसीमेहता ॥ जुनागढीं भक्तिमार्गकथा ॥ जनां समस्तां ऐकवीं ॥९६॥
तुम्हीं पुढें व्हावें सत्वरें ॥ मीही मागून येतों त्वरें ॥ ज्ञानेश्वररूपें निर्धारें ॥ अर्थ गीतेचा सांगेन ॥९७॥
ब्रह्मा होईळ सोपान ॥ सदाशिव निवृत्ति पूर्ण ॥ आदिमाया मुक्ताईरूपें जाण ॥ अवतरेल भूमंडळीं ॥९८॥
ऐसें बोलतां वनमाळी ॥ जयजयकारें पिटिली टाळी ॥ देवीं पुष्पवृष्टि केली ॥ आनंदले निर्जर ॥९९॥
म्हणती धन्य आजिचा दिन ॥ आम्हांवरी तुष्टला जगज्जीवन ॥ आतां मृत्युलोकीं अवतार घेऊन ॥ उद्धार करूं आपला ॥१००॥
वैकुंठ कैलासाहूनि अधिक ॥ आह्मांस दिसतो मृत्युलोक ॥ पापपुण्य तेथें पिक ॥ यज्ञयागादिक हवनें ॥१॥
कर्मभूमीस सुकृत केलें ॥ तें स्वर्गलोकीं सर्व वेंचलें ॥ मागुती लोटून दिधलें ॥ कर्मभूमीस पुढती पैं ॥२॥
मृत्युलोकीं जोडती हरिचरण ॥ मृत्युलोकीं जोडे वैकुंठभुवन ॥ येथें जन्मतां हरिकीर्तन ॥ श्रवणीं पडे सर्वांच्या ॥३॥
म्हणऊनि कर्मभूमीसी अवतार ॥ अवधे घेऊं निर्जर ॥ ऐसें बोलूनि सत्वर ॥ सुरवर इंद्रभुवनीं गेले ॥४॥
आतां करावया विश्वोद्धार ॥ अवतार घेतील वैष्णववीर ॥ त्यांचीं चरित्रें सविस्तर ॥ ऐका सादर निजकर्णीं ॥५॥
नातरी ऐसें म्हणाल मनीं ॥ या कथा नाहींत व्यासोक्तपुराणीं ॥ हा विकल्प चित्तांत आणुनी ॥ संशयवनीं पडाल ॥६॥
तरी भविष्योत्तरपुराणांत ॥ स्वयें बोलिला पराशरसुत ॥ कीं कलियुगीं अवतार घेतील भक्त ॥ नीच योनींत स्वलीलें ॥७॥
अघटित चरित्रें दावूनि जनीं ॥ स्वाधीन करतील चक्रपाणी ॥ नाममहिमा प्रकट करूनी ॥ सिद्धांतज्ञानीं निमग्न ॥८॥
ते हे निजभक्त वैष्णवजन ॥ कोणता अवतार घेतील कोण ॥ त्यांचें सविस्तर झालें कथन ॥ तें परिसा सज्जन निजप्रीतीं ॥९॥
पुढिले अध्यायीं निरूपण ॥ श्रीजयदेवचरित्र अतिपावन ॥ महीपति ह्मणे अवधान ॥ संतसज्जनीं मज द्यावें ॥११०॥
स्वस्ति श्रीभक्तविजय ग्रंथ ॥ ऐकतां तुष्टेल जगन्नाथ ॥ प्रेमळ ऐका भाविक भक्त ॥ प्रथमाध्याय रसाळ हा ॥१११॥
ओंव्या ॥१११॥ अध्याय ॥१॥    ॥ शुभं भवतु ॥
॥ श्रीभक्तविजय प्रथमाध्याय समाप्त ॥

श्री भक्तविजय

Shivam
Chapters
॥ मंगलाचरणम् ॥ आरती श्रीविठ्ठलाची, प्रार्थना - आरती श्रीविठ्ठलाची युगें ... अध्याय १ अध्याय २ अध्याय ३ अध्याय ४ अध्याय ५ अध्याय ६ अध्याय ७ अध्याय ८ अध्याय ९ अध्याय १० अध्याय ११ अध्याय १२ अध्याय १३ अध्याय १४ अध्याय १५ अध्याय १६ अध्याय १७ अध्याय १८ अध्याय १९ अध्याय २० अध्याय २१ अध्याय २२ अध्याय २३ अध्याय २४ अध्याय २५ अध्याय २६ अध्याय २७ अध्याय २८ अध्याय २९ अध्याय ३० अध्याय ३१ अध्याय ३२ अध्याय ३३ अध्याय ३४ अध्याय ३५ अध्याय ३६ अध्याय ३७ अध्याय ३८ अध्याय ३९ अध्याय ४० अध्याय ४१ अध्याय ४२ अध्याय ४३ अध्याय ४४ अध्याय ४५ अध्याय ४६ अध्याय ४७ अध्याय ४८ अध्याय ४९ अध्याय ५० अध्याय ५१ अध्याय ५२ अध्याय ५३ अध्याय ५४ अध्याय ५५ अध्याय ५६ अध्याय ५७