Android app on Google Play iPhone app Download from Windows Store

 

शिवचरित्रमाला भाग १०७ पन्हाळ्याचा दुरावा महाराजांना जीवी सोसवेना

नाशिक प्रांताच्या उत्तर भागात हे साल्हेर आणि मुल्हेर किल्ले आहेत. आपल्याला एक नवलाची गोष्ट सांगतो. साल्हेर , मुल्हेर आणि बागलाण हा डोंगरी प्रदेश मोहिते घराण्याच्या सत्तेखाली इ. स. १६३० पर्यंत पूर्णपणे सार्वभौम स्वातंत्र्यात होता. बाकी सारा प्रदेश बहमनी , फरुकशाही आणि मोगल सुलतानांच्या ताब्यात गेला होता. सह्यादीच्या रांगेतील , विशेषत: कोकण बाजूचा काही काही भाग शत्रूला झटकन कधीच मिळाला नाही. तेथील असह्य शौर्य असलेले मराठे शत्रूशी झुंजतच राहिले. जवळजवळ , अल्लाउद्दीन खलजीच्या नंतर दीडशे वषेर् हा भाग झुंजत झुंजत ‘ स्वराज्य ‘ करीत होता. नंतर वेळोवेळी ही राज्ये सुलतानांच्या कब्जात गेली. पण बागलाणचे मोहिते शहाजहानपर्यंत स्वातंत्र्य टिकवून होते. अखेर शहाजहानने बागलाण घेतला.

इथे लक्षात येते सह्यादीची ताकद. इथल्या माणसांची कणखर मने आणि मनगटे. सह्यादीच्या आश्रयाने राक्षसी शत्रूच्या विरुद्धही शतकशतक झुंजता येते आणि राज्य टिकविता येते हे यातून लक्षात येते. हेच सह्यादीचे वर्म शिवाजीराजांनी ओळखले. हे वर्म पुढच्या काळात इंग्रजांच्या विरुद्ध लढताना पेशव्यांच्या आणि त्यांच्या सरंजामदार सरदारांच्या लक्षात आले नाही. आपल्याच भूगोलाचे महत्त्व किती मोठे आहे हे जर समजले नाही , तर काय होते याचे नमुने हिमालयाच्या , हिंदुकुश पर्वताच्या , विंध्याचलाच्या , अरवलीच्या आणि सह्यादीच्याही प्रदेशात दिसून आलेच की! मग आमच्यातलेही थोर राष्ट्रपुरुष सहज बोलून जातात की , अमक्या प्रदेशाला कसले महत्त्व आहे , तेथे गवताची काडीही उगवत नाही. अन् मग घडतो तो पराभवाचा इतिहास.

शिवाजी महाराजांनी आपल्या भूगोलाचे महत्त्व नेमके ओळखले. आपल्या इतिहासाचे सार्मथ्य आणि आमच्याच घातपातांनी घडलेले दुदैर्वी पराभव महाराजांनी असेच नेमके ओळखले आणि स्वराज्याची संपूर्ण उभारणी सह्यादीच्या आश्रयाने त्यांनी केली. शिवकालीन स्वराज्याचा नकाशा आपण पाहिला , तर महाराजांनी सह्यादीच्या आश्रयाने राज्यविस्तार दक्षिणोत्तर मुख्यत: केलेला दिसेल. ते तेथेच थांबणार नव्हते. संपूर्ण महाराष्ट्र , किंबहुना संपूर्ण भारतवर्षच जिंकून घेण्याचं स्वप्न ते पाहात होते. पण प्रारंभी त्यांनी डोके टेकले सह्यादीच्या पावलांवर. अन् निशाण लावले सह्यादीच्या शिखरावर. मृत्युनेच महाराजांना थांबविले. नाहीतर स्वराज्याच्या सीमा त्यांच्या हयातीत चंबळ ओलांडून यमुनेपर्यंत तरी खास पोहोचल्या असत्या.

तर सांगत होतो बागलाणची महती. साल्हेर , मुल्हेर स्वराज्यात दाखल झाले. या विजयाच्या बातम्या रायगडावर आल्या. साल्हेर म्हणजे विजयी पानपतच ठरले. लाखासव्वालाखांच्या मोगली फौजा उघड्या मैदानावर समोरासमोर झुंजून मराठ्यांनी उधळून लावल्या. या विजयाला तोड नाही. आस्मानी फत्ते जहाली. दिलेरखानासारखा अफगाणी सिपहसालार परास्त जाहला. ही गोष्ट असामान्य झाली. सिंहगडावर सुरू झालेली मोहीम साल्हेर गडापर्यंत विजयाचा झेंडा घेऊन फत्ते पावली. महाराज बहुत प्रसन्न जाहले.

महाराज रायगडावर आपल्या काही महत्त्वाच्या सौंगड्यांबरोबर बोलत बसले होते. सुदैवाने या त्यांच्या बैठकीची तारीखही सापडली आहे. हा दिवस होता ६ जानेवारी १६७२ . नाशिक प्रांतातील विजयाच्या आनंददायी बातम्या आलेल्या होत्या. महाराज सुखावले होते. स्वराज्याचे सुख , प्रजेचे कल्याण आणि स्वराज्याकरिता दिलेल्या लढायांत विजय मिळणे यातच महाराजांचे स्वत:चे सुख साठवलेले असायचे. नाशिककडच्या बातम्या विजयाच्या होत्या. आता युद्ध म्हटल्यानंतर त्याच्या जोडीला दु:खाचे आघातही सोसावेच लागतात. सूर्याजी काकडे याच्यासारखा योद्धा मारला गेला हे अपार दु:खच होते. पण उपाय काय ? हा युद्धधर्मच आहे. एका डोळ्याने हसायचे आणि हजार डोळ्यांनी रडायचे. दु:ख झाकून ठेवायचे आणि सहकाऱ्यांपुढे नव्या महत्त्वाकांक्षा मांडायच्या. याही वेळी महाराज आपल्यासमोर बसलेल्या सौंगड्यांना म्हणाले , ‘ तुंगभदेपासून उत्तरेस अहिवंतापर्यंत अनेक गडकोट कब्जा झाले. दौलत वाढली. परंतु एक सल मनात राहिलाय. माझा पन्हाळगड अद्यापपावेतो मिळाला नाही. पन्हाळा म्हणजे दख्खनचा दरवाजाच. आपल्याला पन्हाळगड पाहिजे. पन्हाळ्याचा दुरावा जीवी सोसवत नाही. ‘

खरोखर पन्हाळ्याकरिता महाराज रोज दोन घास उपाशीच राहात असावेत , असा हा दुरावा होता. तेरा वर्षांपूवीर् (दि. २२ सप्टें. १६६० ) पन्हाळा विजापूरच्या आदिलशाहास तहात देऊन टाकावा लागला. तो परत मिळावा याकरिता महाराज तळमळत होते. पण संधी मिळत नव्हती. योग जुळत नव्हता. आग्ऱ्यास जाण्याच्या पूवीर् दि. १६ जाने. १६६६ या दिवशी महाराजांनी सुमारे तीन हजार सैन्यानिशी मध्यरात्री पन्हाळ्यावर छापा चढविला. पण बेत फसला. महाराजांचा छापा पन्हाळ्याच्या शाही किल्लेदाराने उधळून लावला. सुमारे एक हजार मराठी माना पन्हाळ्याच्या चार दरवाज्यावर तुटून पडल्या. पराभव झाला. महाराजांना माघार घ्यावी लागली. उरल्या सैन्यानिशी निरुपायाने ते विशाळगडाकडे दौडत सुटले. त्यांना या पराभवाचे सल वमीर् सलत राहिले. दु:खाचे अश्रु त्यांच्या काळजातून गळत होते. तेरा वषेर् वनवासात वणवणणाऱ्या दौपदीप्रमाणे महाराज बेचैन होते.

आज तेरा वर्षांनंतर महाराजांची मनातली ऊमीर् अचानक उसळून आली. समोरच्या खेळगड्यांशी बोलता बोलता ते पटकन बोलून गेले , ‘ कोण घेतो पन्हाळा ? कोण ? कोण ?

हा अचानक पडलेला सवाल समोरच्या साऱ्याच शिलेदारांनी छातीवर झेलला. पुढे बसलेल्यातील मोत्याजी मामा खळेकर म्हणाले , महाराज , मला सांगा. मी घेतो पन्हाळा. अन् असे शब्द प्रत्येकाच्याच तोंडून बाहेर पडले. त्यात होते गणोजी , अण्णाजी दत्तो , आणखीन कुणी कुणी. अन् एक मर्दानी मनगटाचा मराठा गडी. म्यानातून तलवार सपकन् बाहेर पडावी , तसा जबाब त्याच्या तोंडून बाहेर पडला. अन् तो म्हणाला , ‘ महाराज , म्या घेतो पन्हाळा. माझ्यावर सोपवा. आत्ताच निघतो. पन्हाळा घेतलाच समजा. ‘

या आशयाचे बोलणे सहज बसलेल्या बैठकीत निघाले अन् जागच्याजागी आपोआपच अग्निहोत्र शिलगांव , पेटावं अन् फुलावं तसा मराठी अग्नी पेटला. या समशेरीच्या पात्याचं नाव होतं कोंडाजी फर्जंद.

घरासंसाराचे , तहानभूकेचे , हजार अडचणींचे अन् दहा हजार गुंतवळ्याचे साऱ्या साऱ्या आकाराविकाराचे मनातले विचार पाचोळ्यासारखे साऱ्यांच्याच मनातून उडून गेले आणि एकच विचार मनांत बारुदासारखा ठिणगी पडून भडकला. पन्हाळा , पन्हाळा , पन्हाळा!
-बाबासाहेब पुरंदरे

॥राजे शिवछत्रपती॥

गणेश पावले
Chapters
ते आम्ही---!
शिवकालीन दिनविशेष
छातीठोक काव्य.. गर्व बाळगा वाचताना.
शिवचरित्रमाला भाग १ अन् पुण्याचं परगण्यासकट रूप पालटू लागलं!
शिवचरित्रमाला भाग २ संजीवनी लाभू लागली…
शिवचरित्रमाला भाग ३ स्वराज्य हवे की बाप हवा?
शिवचरित्रमाला भाग ४ झडप बहिरी ससाण्याची…
शिवचरित्रमाला भाग ५ यह तो पत्थरों की बौछार है!
शिवचरित्रमाला भाग ६ तडाखे शक्तियुक्तिचे बैसले शाही तख्ताला!
शिवचरित्रमाला भाग ७ तीर्थरुपांच्या अपमानाचे आम्ही वेढे घेऊ!
शिवचरित्रमाला भाग ८ ‘आपले भयंकर वैरी आहेत, अज्ञान आणि आळस!’
शिवचरित्रमाला भाग ९ चंदग्रहण
शिवचरित्रमाला भाग १० क्रांती प्रथम काळजांत व्हावी लागते.
शिवचरित्रमाला भाग ११ राजकारण उदंड करावे,परि कळोचि न द्यावे!
शिवचरित्रमाला भाग १२ पुढचे पाऊल पुढेच पडेल.
शिवचरित्रमाला भाग १३ आलं उधाण दर्याला.
शिवचरित्रमाला भाग १४ मराठियांची पोरं आम्ही भिणार नाही मरणाला
शिवचरित्रमाला भाग १५ कठीण नाही ते व्रत कसलं?
शिवचरित्रमाला भाग १६ हे चारित्र्य दधीचीचे, हे चारित्र्य मावळ्यांचे
शिवचरित्रमाला भाग १७ महाराजांचे राजकारण म्हणजे बुद्धिबळाचाच डाव.
शिवचरित्रमाला भाग १८ सश्रद्ध, पण सावधान असावे!
शिवचरित्रमाला भाग १९ आकांक्षांना पंख विजेचे.
शिवचरित्रमाला २० आता थांबायला आणि थबकायला सवडच नाही.
शिवचरित्रमाला भाग २१ रात्रंदिन आम्हा युद्धाचा प्रसंग!
शिवचरित्रमाला भाग २२ अजगरांचे विळखे.
शिवचरित्रमाला भाग २३ शक्ति युक्ति एकवटुनि कार्य साधिती.
शिवचरित्रमाला भाग २४ अवघे मराठेच! तलहातावरी सीर घेऊनी झुंजले.
शिवचरित्रमाला भाग २५ तुका म्हणे येथे… येऱ्या गबाळ्याचे काम नोहे.
शिवचरित्रमाला भाग २६ एक भीषण गनिमी कावा
शिवचरित्रमाला भाग २७ शब्दांविना गर्जे आमुचा दरारा!
शिवचरित्रमाला भाग २८ त्याच त्याच चुका पुन्हा पुन्हा.
शिवचरित्रमाला भाग २९ ते श्रद्धावंत होते, पण उत्सवबाज नव्हते.
शिवचरित्रमाला भाग ३० प्रचीत गडावरील धनलाभ.
शिवचरित्रमाला भाग ३१ हौसेने स्वराज्य सजवावे.
शिवचरित्रमाला भाग ३२ मोगलांना मराठी माती नि माणसे समजली नाहीत.
शिवचरित्रमाला भाग ३३ हेर म्हणजे राजाचा तिसरा डोळा.
शिवचरित्रमाला भाग ३४ लष्करी प्रतिभेचा हा चमत्कारच.
शिवचरित्रमाला भाग ३५ प्रथम योजना, विक्रम नंतर.
शिवचरित्रमाला भाग ३६ हा विजय अभ्यासाचा……..
शिवचरित्रमाला भाग ३७ दिल्लीपदाची इच्छा असणारा राजा.
शिवचरित्रमाला भाग ३८ मराठी हेरांचे ‘गुप्त’ योगदान!
शिवचरित्रमाला भाग ३९ शत्रूच्या वर्मावरती घाव.
शिवचरित्रमाला भाग ४० तापी नदीच्या तीरावर.
शिवचरित्रमाला भाग ४१ अचूक संधी टिपणारे नेतृत्त्व हवे
शिवचरित्रमाला भाग ४२ सुरत संपली; उरले फक्त इंग्रजी शहाणपण.
शिवचरित्रमाला भाग ४३ क्वचित लढाया हरतील, पण महायुद्धे जिंकतील.
शिवचरित्रमाला भाग ४४ टॉप सिक्युरिटी! झेड सिक्युरिटी!
शिवचरित्रमाला भाग ४५ काळ, काम आणि वेग यातीलच ही शर्यत.
शिवचरित्रमाला भाग ४६ स्वराज्याच्या सरहद्दी अभेद्यच असल्या पाहिजेत
शिवचरित्रमाला भाग ४७ ग्रहणकाळात एकाग्र साधना करावयाची असते
शिवचरित्रमाला भाग ४८ मार्ग वारकऱ्यांचा आणि धारकऱ्यांचाही.
शिवचरित्रमाला भाग ४९ वाकणारही नाही अन् मोडणारही नाही.
शिवचरित्रमाला भाग ५० असे हे कोकण, असे हे मावळ
शिवचरित्रमाला भाग ५१ पुरंदरचा दख्खन दरवाजा.
शिवचरित्रमाला भाग ५२ दिल्लीपति आणि छत्रपति : नेतृत्वातील फरक.
शिवचरित्रमाला भाग ५३ एक दिव्य, तेवढेच दाहक तेज…
शिवचरित्रमाला भाग ५४ राजकारण आणि रणांगण विवेकी असावे
शिवचरित्रमाला भाग ५५ पुरंदरचा तह
शिवचरित्रमाला भाग ५६ राष्ट्रीय जबाबदारी म्हणजे योगसाधनाच
शिवचरित्रमाला भाग ५७ एक फसलेला डाव
शिवचरित्रमाला भाग ५८ दोन महत्त्वाकांक्षांचे घडणारे दर्शन
शिवचरित्रमाला भाग ५९ आग्रा किल्ल्यात प्रवेश
शिवचरित्रमाला भाग ६० कारस्थाने घुमू लागली…
शिवचरित्रमाला भाग ६१ मृत्युच्या ओठावर…
शिवचरित्रमाला भाग ६२ खैबरखिंडीच्या जबड्यात?
शिवचरित्रमाला भाग ६३ शब्दांनी उधळून लावलेले शाही कारस्थान
शिवचरित्रमाला भाग ६४ हा बुद्धिबळाचाच डाव
शिवचरित्रमाला भाग ६५ मधात पडलेल्या माशीसारखी महाराजांची अवस्था.
शिवचरित्रमाला भाग ६६ राजकारण उदंड करावे परि कळोचि न द्यावे
शिवचरित्रमाला भाग ६७ धाडसी कल्पकतेची झेप
शिवचरित्रमाला भाग ६८ ही विलक्षण करामत मराठी गुप्तहेरांचीच
शिवचरित्रमाला भाग ६९ रांगणा गड स्वराज्यात आला अन् महाराजही स्वराज्यात आले
शिवचरित्रमाला भाग ७० राजाची आई ती प्रजेचीही आईच
शिवचरित्रमाला भाग ७१ आग्र्यानंतरचे राजकारण
शिवचरित्रमाला भाग ७२ पाखरे परतली
शिवचरित्रमाला भाग ७३ सुसंस्कृत राजाचे दर्शन
शिवचरित्रमाला भाग ७४ ही राजनीती साऱ्याच आलमगीरांची होती…
शिवचरित्रमाला भाग ७५ कोंढाण्याचा किल्लेदार उदयभानसिंह राठोड
शिवचरित्रमाला भाग ७६ आता लक्ष पोर्तुगीजांवर
शिवचरित्रमाला भाग ७७ एका सुंदर स्वप्नाचा अकस्मात अस्त
शिवचरित्रमाला भाग ७८ जंजिरे सिंधुदुर्गाची वास्तुशांत
शिवचरित्रमाला भाग ७९ नव्या राजधानीच्या रचनेस प्रारंभ
शिवचरित्रमाला भाग ८० जंजिऱ्याचा सिद्दी
शिवचरित्रमाला भाग ८१ मोगलांच्या महत्त्वाकांक्षेचा ज्वालामुखी जागा झाला
शिवचरित्रमाला भाग ८२ बुद्धी आणि बळ यांचा आगळा खेळ
शिवचरित्रमाला भाग ८३ चिरंजीवांचे तीर्थरुपांस पत्र
शिवचरित्रमाला भाग ८४ आता दृष्टी सिंहगडावर
शिवचरित्रमाला भाग ८५ माघ वद्य नवमीची रात्र
शिवचरित्रमाला भाग ८६ जणू आषाढ घनांशी झुंजे वादळ वात
शिवचरित्रमाला भाग ८७ सिंहगडाचंच, एक वेगळं पान
शिवचरित्रमाला भाग ८८ जयासी मरणाचे भये, त्याणे क्षात्रधर्म करो नये
शिवचरित्रमाला भाग ८९ म्हातारा इतुका न अवघे पाऊणशे वयमान
शिवचरित्रमाला भाग ९० नव्या विजयांची मालिका
शिवचरित्रमाला भाग ९१ शिवसृष्टीचा एक शब्दशिल्पकार
शिवचरित्रमाला भाग ९२ हिराजी इंदुलकर आणि किल्ले रायगड
शिवचरित्रमाला भाग ९३ हिरकणी
शिवचरित्रमाला भाग ९४ गडाचा कडा? नव्हे, यमराजाची पाठच!
शिवचरित्रमाला भाग ९५ रायगडाची व्यथा
शिवचरित्रमाला भाग ९६ राजमाता – एक समर्थ नेतृत्व
शिवचरित्रमाला भाग ९७ राजमाता स्वराज्याची प्रेरक, संघटक शक्ती
शिवचरित्रमाला भाग ९८ महत्त्वाकांक्षेचे क्षेपणास्त्र
शिवचरित्रमाला भाग ९९ शिवरायांचे समृद्ध हिंदवीराज्य
शिवचरित्रमाला भाग १०० एका बुंदेला राजपुताची गरुडझेप
शिवचरित्रमाला भाग १०१ एका नव्या हिंदवी स्वराज्याची ज्योत उजळली.
शिवचरित्रमाला भाग १०२ गजान्तलक्ष्मीचे कारंजे.
शिवचरित्रमाला भाग १०३ दांडा-राजपुरीची होळी पौर्णिमा.
शिवचरित्रमाला भाग १०४ गुणीजनांचा राजा.
शिवचरित्रमाला भाग १०५ शिवचरित्राचे एक मनन, एक चिंतन
शिवचरित्रमाला भाग १०६ मोगल आणि मराठे यांच्या यशापयशाचा अभ्यास.
शिवचरित्रमाला भाग १०७ पन्हाळ्याचा दुरावा महाराजांना जीवी सोसवेना
शिवचरित्रमाला भाग १०८ कोंडाजी फर्जंद म्हणजे दुसरा तानाजीच
शिवचरित्रमाला भाग १०९ पुरुषार्थी महत्त्वाकांक्षा.
शिवचरित्रमाला भाग ११० नव्या विजयाचा गुढीपाडवा.
शिवचरित्रमाला भाग १११ पठाणी फौज पन्हाळ्याकडे.
शिवचरित्रमाला भाग ११२ पाणी होते फक्त मराठ्यांच्या तलवारीतच.
शिवचरित्रमाला भाग ११३ एका पूर्वपरिचयास मिळालेला उजळा .
शिवचरित्रमाला भाग ११४ एका कोळियाने जाळे फेकियले…
शिवचरित्रमाला भाग ११५ पालखीचा मान.
शिवचरित्रमाला भाग ११६ युक्तीने कार्य होतसे.
शिवचरित्रमाला भाग ११७ आकस्मिक आणि अचानक.
शिवचरित्रमाला भाग ११८ महाराजांच्या शिस्तीचा आसूड.
शिवचरित्रमाला भाग ११९ इये मराठीचिये नगरी सरस्वतीची आराधना .
शिवचरित्रमाला भाग १२० संस्कृत आणि संस्कृती.
शिवचरित्रमाला भाग १२१ मावळ्यांची शाळा भरे, राजियांच्या उरी.
शिवचरित्रमाला भाग १२२ सेवेचे ठायी तत्पर.
शिवचरित्रमाला भाग १२३ राखावी बहुतांची अंतरे.
शिवचरित्रमाला भाग १२४ शिवकालीन इतिहासावरील बखरींचा अभ्यास .
शिवचरित्रमाला भाग १२५ स्वराज्यातील न्यायाची प्रतिष्ठा.
शिवचरित्रमाला भाग १२६ अस्मितांची जपणूक म्हणजे सार्वभौम मनाची जपणूक.
शिवचरित्रमाला भाग १२७ सार्थ परमार्थ.
शिवचरित्रमाला भाग १२८ परिश्रमांची हौस.
शिवचरित्रमाला भाग १२९ आणखी एक तलवारीचे तळपते मराठी पाते.
शिवचरित्रमाला भाग १३० अंतरिच्या वेदना, अंतरचि जाणे.
शिवचरित्रमाला भाग १३१ सेतू बांधणाऱ्या वानरसेनेचेच वारस आम्ही
शिवचरित्रमाला भाग १३२ महाराजांच्या शस्त्रांबद्दल थोडेसे.
शिवचरित्रमाला भाग १३३ शिवस्पर्श
शिवचरित्रमाला भाग १३४ महाराजांची विश्वासू संपत्ती
शिवचरित्रमाला भाग १३५ राष्ट्र बलसागर होवो-हेच शिवतत्त्वज्ञान.
शिवचरित्रमाला भाग १३६ मातृत्व,नेतृत्व आणि कर्तृत्व
शिवचरित्रमाला भाग १३७ आम्ही जिंकलेले पानिपत, साल्हेर!
शिवचरित्रमाला भाग १३८ शिवरायांचे रूप कैसे असे?
शिवचरित्रमाला भाग १३९ सर्वज्ञपणे सुशीळ, सकळांठायी.
शिवचरित्रमाला भाग-१४० स्वराज्याचा उपभोगशून्य स्वामी
शिवचरित्रमाला भाग- १४१ तीनशे वर्षांच्या पारतंत्र्यानंतरचा सूर्योदय
शिवचरित्रमाला भाग- १४२ महाराजांच्या मन:स्थितीचा अभ्यास
शिवचरित्रमाला भाग – १४३ रायगड राजसाज सजला
शिवचरित्रमाला भाग- १४४ रायगड पाहुण्यांनी फुलू लागला
शिवचरित्रमाला भाग १४५ सुवर्णतुळा
शिवचरित्रमाला भाग- १४६ गडद निळे जलद भरुनि आले, नेत्र भरुनि आले!
शिवचरित्रमाला भाग- १४७ ‘मराठी राजा छत्रपती जहाला, गोष्ट सामान्य न जहाली’
शिवचरित्रमाला भाग – १४८ रायगडावरती तापू लागल्या मांडवझळा
शिवचरित्रमाला भाग १४९ अखेरचे प्रस्थान!
शिवचरित्रमाला भाग १५० अखेरचे दंडवत !