Android app on Google Play iPhone app Download from Windows Store

 

शिवचरित्रमाला भाग ९२ हिराजी इंदुलकर आणि किल्ले रायगड

रायगड किल्ला हा तत्कालीन लष्करी दृष्टीने अभ्यास करण्यासारखा किल्ला आहे. एखाद्या ताटात भाताची मूद ठेवावी तसा हा सर्व बाजूंनी अलिप्त असा डोंगर आहे. रायगड सह्यादीचा पराक्रमी पुत्रच आहे. रायगडाची प्रत्येक दिशा केवळ अजिंक्य आहे. भिंतीसारखे ताठ सरळ कडे पाहिले की , असं वाटतं , हा गड आपल्या अंगावर येतोय. पावसाच्या दिवसांत अन् त्यातल्या त्यात आषाढी पावसांत रायगड चढून जाणं हा एक अघोरी आनंद आहे. आषाढी ढगांची फौज गडाला गराडा घालून तांडव करीत असते. कधीकधी त्यातच वादळ घुसते अन् मग होणारा ढगांचा गडगडाट आणि विजांचाही कडकडाट आपण कधी अनुभवला आहे का ? वेळ दिवस मावळण्याची असावी , हे सारं थैमान सुरू झालेलं असावं अन् आपण गडावरच्या नगारखान्याच्या उत्तुंग माथ्यावर उभे असावं.

रणवाद्यांचा बेताल कल्लोळ , शिंगतुताऱ्यांचा आणि शंखांचा अचानक आक्रोश , रुदवीणांच्या तारा तुटाव्यात असा विजांचा सणाणत सणाणत उठणारा चित्कार पावसाच्या भयंकर वर्षावात डोळे उघडता येत नाहीत पण उघडले तर अवतीभवतीचा तो महाप्रलय कल्लोळ भयभयाट करीत आपल्याला गदागदा हलवत असतो. तो प्रलयंकाल , महारुद , क्षुब्ध सहस्त्रशीर्ष , दुगेर्श शिवशंकर आणि सर्व संहारक चंडमुंडभंडासुरमदिर्नी , उदंडदंड महिषासुरमदिर्नी महाकालिका दुर्गाभवानी भयंकर रौद तांडव एकाचवेळी करीत आहेत असा भास व्हायला लागतो. कभिन्न अंधार वाढतच जातो. रायगड हे सारं तांडव आपल्या खांद्यावर आणि मस्तकावर झेलीत उभा असतो. अन् त्याही भयानक क्षणी आपल्याला वाटायला लागतं , अर्जुनाला दिसलेलं कुरूक्षेत्रावरचं ते भयप्रद दर्शन यापेक्षाही किती भयंकर असेल!

असा हा पावसाळ्यातला रायगड , कोण जिंकायला येईल ? अन् बिनपावसाळ्यातला रायगड तरी ? तेही अशक्यच. शिवाच्या भोवती तांडव करणाऱ्या त्याच्या भूतप्रेत , पिशाच्च , समंधादि भयंकर शक्ती मावळ्यांच्या रुपानं रायगडावरती असायच्याच ना ?

अशा रायगडात प्रवेश करण्याची कोणा दुष्मनाची हिंमत होती ? रायगडात प्रवेश करणं शत्रूला अशक्य होतं. सीतेच्या अंत:करणात रावणाला प्रवेश मिळणं जेवढं अशक्य तेवढंच शत्रूला रायगडावर प्रवेश मिळणं अशक्य होतं.

या रायगडावर शिवाजीमहाराजांनी राजधानी आणली. हिरोजी इंदुलकरासारखा कुशल बांधकामगार महाराजांनी गडावरच्या तटाकोटाबुरुजांसाठी आणि अन्य बांधकामांसाठी नामजाद केला. हिरोजी कामाला लागला. रायगडाच्या अंगाखांद्यावर श्रावणातल्या गोकुळासारखं बांधकाम सुरू झालं. गडाचे कडे आणखी अवघड करण्यासाठी सुरुंगांच्या बत्त्या शिलगावल्या जाऊ लागल्या. सुरुंगांचे पडसाद दाही दिशांस घुमू लागले. महादरवाजा , चित्ता दरवाजा , नाणेदरवाजा , वाघ दरवाजा अन् अवघड सांदीसापटीत बांधलेला चोरदरवाजाही अंग धरू लागला. तीन मनोरे रूप घेऊ लागले. नगारखाना , सातमाडी महाल , पालखी दरवाजा , मेणा दरवाजा , शिरकाई भवानीचं देऊळ , कुशावर्त तलाव , गंगासागर कोळंब तलाव पाण्याने भरू लागले. कमीजास्त चाळीस बेचाळीस दुकानांची दोरी लावून सरळ रांग उभी राहिली. मधे रस्ता , समोर दुसरी रांग. जगदिश्वराचं भव्य मंदिर उभं राहिलं. असा रायगड पगडीवरच्या कलगीतुऱ्यांनी अन् नऊ रत्नांच्या फुलदार जेगो चौकड्यांनी सजवावा तसा हिराजीने सजवला.

केवळ राजधानीचा किल्ला म्हणून तो सुंदर सजवावा एवढीच कल्पना रायगडच्या बांधणीबाबतीत नव्हती. तर एक अजिंक्य लढाऊ किल्ला म्हणून गडाचं लष्करी महत्त्व महाराजांनी आणि हिराजीनं दक्षतापूर्वक लक्षात घेतलं आहे. गडावरच राजघराण्याचं वास्तव्य राहणार असल्यामुळे राजस्त्रियांची राहण्याची व्यवस्था हिराजीने खानदानी पडदा सांभाळून केली. या विभागाला बादशाही भाषेत म्हणत असत , ‘ झनानखाना ‘ किंवा ‘ दरुणीमहाल ‘ किंवा ‘ हरमखाना ‘. पण रायगडावर या कौटुंबिक राजवाड्याला म्हणत असत ‘ राणीवसा ‘ या राजकुटुंबाच्या विभागात प्रवेश करण्याकरिता स्त्रियांसाठी दक्षिणेच्या बाजूस एक खास दरवाजा बांधला. त्याचं नाव मेणादरवाजा. बारद्वारी आणि बाराकोनी उंच झरोक्याचे दोन मनोरे गडावर बांधले या मनोऱ्यात प्रत्येक मजल्यावर मध्यभागी कारंजी केली. भिंतींशी लोडतक्के ठेवून सहज पंधरा- सोळा आसामींनी महाराजांशी गोष्टी बोलण्याकरता वा राजकीय चर्चा करण्याकरता बसावं , अशी जागा मनोऱ्याच्या दोन्ही मजल्यांवर ठेवली आहे.

दिवे लावण्याकरता सुंदर कोनाडे आहेत. झरोक्यांवर पडदे सोडण्याकरता गोल कड्याही ठेवल्या आहेत. आबदारखाना , फरासखाना , शिलेखाना , जिन्नसखाना , दप्तरखाना , जामदारखाना , मुदपाकखाना इत्यादी सारे महाल , दरख आणि कोठ्या गडावर बयाजवार होत्या. रात्री सगळीकडे दिवेलागण व्हायची. नगारखाना कडकडायचा. सनईचे सूर कोकणदिव्याला साद घालायचे. गडाचे सारे दरवाजे कड्याकुलुप घालून बंद व्हायचे. तोफ उडायची. गस्तीच्या पाहरेकऱ्यांच्या आरोळ्या लांबून लांबूनही उठायच्या. मशाली पेटायच्या. अन् सारे व्यवहार तेवढ्या प्रकाशात गडावर चालायचे. देवघरात अन् राजवाड्यात उदाधुपाचे अन् चंदनाचे सुगंध दरवळायचे. अन् देवघरात जगदंबेची आरती निनादायची. असा रायगड डोळ्यापुढं आला की मन फार सुखावतं. आजचा उद्ध्वस्त भकास आणि आम्ही लोकांनीही सिगरेटची थोटकं , दारुच्या रिकाम्या बाटल्या , अन् खरकटे प्लॅस्टिकचे कागद आणि पिशव्या अस्ताव्यस्त फेकून अन् ठिकठिकाणी भिंतींवर आपली नावं लिहून विदुप केलेला गड पाहिला की , स्वत:च्याच मनाला सुरूंग लागतो. त्याच्या चिंधड्या उडतात. अन् वाटतं , ‘ तुझ्या विछिन्न रूपाला , पाहुनि फाटतो ऊर. ‘

- बाबासाहेब पुरंदरे

॥राजे शिवछत्रपती॥

गणेश पावले
Chapters
ते आम्ही---!
शिवकालीन दिनविशेष
छातीठोक काव्य.. गर्व बाळगा वाचताना.
शिवचरित्रमाला भाग १ अन् पुण्याचं परगण्यासकट रूप पालटू लागलं!
शिवचरित्रमाला भाग २ संजीवनी लाभू लागली…
शिवचरित्रमाला भाग ३ स्वराज्य हवे की बाप हवा?
शिवचरित्रमाला भाग ४ झडप बहिरी ससाण्याची…
शिवचरित्रमाला भाग ५ यह तो पत्थरों की बौछार है!
शिवचरित्रमाला भाग ६ तडाखे शक्तियुक्तिचे बैसले शाही तख्ताला!
शिवचरित्रमाला भाग ७ तीर्थरुपांच्या अपमानाचे आम्ही वेढे घेऊ!
शिवचरित्रमाला भाग ८ ‘आपले भयंकर वैरी आहेत, अज्ञान आणि आळस!’
शिवचरित्रमाला भाग ९ चंदग्रहण
शिवचरित्रमाला भाग १० क्रांती प्रथम काळजांत व्हावी लागते.
शिवचरित्रमाला भाग ११ राजकारण उदंड करावे,परि कळोचि न द्यावे!
शिवचरित्रमाला भाग १२ पुढचे पाऊल पुढेच पडेल.
शिवचरित्रमाला भाग १३ आलं उधाण दर्याला.
शिवचरित्रमाला भाग १४ मराठियांची पोरं आम्ही भिणार नाही मरणाला
शिवचरित्रमाला भाग १५ कठीण नाही ते व्रत कसलं?
शिवचरित्रमाला भाग १६ हे चारित्र्य दधीचीचे, हे चारित्र्य मावळ्यांचे
शिवचरित्रमाला भाग १७ महाराजांचे राजकारण म्हणजे बुद्धिबळाचाच डाव.
शिवचरित्रमाला भाग १८ सश्रद्ध, पण सावधान असावे!
शिवचरित्रमाला भाग १९ आकांक्षांना पंख विजेचे.
शिवचरित्रमाला २० आता थांबायला आणि थबकायला सवडच नाही.
शिवचरित्रमाला भाग २१ रात्रंदिन आम्हा युद्धाचा प्रसंग!
शिवचरित्रमाला भाग २२ अजगरांचे विळखे.
शिवचरित्रमाला भाग २३ शक्ति युक्ति एकवटुनि कार्य साधिती.
शिवचरित्रमाला भाग २४ अवघे मराठेच! तलहातावरी सीर घेऊनी झुंजले.
शिवचरित्रमाला भाग २५ तुका म्हणे येथे… येऱ्या गबाळ्याचे काम नोहे.
शिवचरित्रमाला भाग २६ एक भीषण गनिमी कावा
शिवचरित्रमाला भाग २७ शब्दांविना गर्जे आमुचा दरारा!
शिवचरित्रमाला भाग २८ त्याच त्याच चुका पुन्हा पुन्हा.
शिवचरित्रमाला भाग २९ ते श्रद्धावंत होते, पण उत्सवबाज नव्हते.
शिवचरित्रमाला भाग ३० प्रचीत गडावरील धनलाभ.
शिवचरित्रमाला भाग ३१ हौसेने स्वराज्य सजवावे.
शिवचरित्रमाला भाग ३२ मोगलांना मराठी माती नि माणसे समजली नाहीत.
शिवचरित्रमाला भाग ३३ हेर म्हणजे राजाचा तिसरा डोळा.
शिवचरित्रमाला भाग ३४ लष्करी प्रतिभेचा हा चमत्कारच.
शिवचरित्रमाला भाग ३५ प्रथम योजना, विक्रम नंतर.
शिवचरित्रमाला भाग ३६ हा विजय अभ्यासाचा……..
शिवचरित्रमाला भाग ३७ दिल्लीपदाची इच्छा असणारा राजा.
शिवचरित्रमाला भाग ३८ मराठी हेरांचे ‘गुप्त’ योगदान!
शिवचरित्रमाला भाग ३९ शत्रूच्या वर्मावरती घाव.
शिवचरित्रमाला भाग ४० तापी नदीच्या तीरावर.
शिवचरित्रमाला भाग ४१ अचूक संधी टिपणारे नेतृत्त्व हवे
शिवचरित्रमाला भाग ४२ सुरत संपली; उरले फक्त इंग्रजी शहाणपण.
शिवचरित्रमाला भाग ४३ क्वचित लढाया हरतील, पण महायुद्धे जिंकतील.
शिवचरित्रमाला भाग ४४ टॉप सिक्युरिटी! झेड सिक्युरिटी!
शिवचरित्रमाला भाग ४५ काळ, काम आणि वेग यातीलच ही शर्यत.
शिवचरित्रमाला भाग ४६ स्वराज्याच्या सरहद्दी अभेद्यच असल्या पाहिजेत
शिवचरित्रमाला भाग ४७ ग्रहणकाळात एकाग्र साधना करावयाची असते
शिवचरित्रमाला भाग ४८ मार्ग वारकऱ्यांचा आणि धारकऱ्यांचाही.
शिवचरित्रमाला भाग ४९ वाकणारही नाही अन् मोडणारही नाही.
शिवचरित्रमाला भाग ५० असे हे कोकण, असे हे मावळ
शिवचरित्रमाला भाग ५१ पुरंदरचा दख्खन दरवाजा.
शिवचरित्रमाला भाग ५२ दिल्लीपति आणि छत्रपति : नेतृत्वातील फरक.
शिवचरित्रमाला भाग ५३ एक दिव्य, तेवढेच दाहक तेज…
शिवचरित्रमाला भाग ५४ राजकारण आणि रणांगण विवेकी असावे
शिवचरित्रमाला भाग ५५ पुरंदरचा तह
शिवचरित्रमाला भाग ५६ राष्ट्रीय जबाबदारी म्हणजे योगसाधनाच
शिवचरित्रमाला भाग ५७ एक फसलेला डाव
शिवचरित्रमाला भाग ५८ दोन महत्त्वाकांक्षांचे घडणारे दर्शन
शिवचरित्रमाला भाग ५९ आग्रा किल्ल्यात प्रवेश
शिवचरित्रमाला भाग ६० कारस्थाने घुमू लागली…
शिवचरित्रमाला भाग ६१ मृत्युच्या ओठावर…
शिवचरित्रमाला भाग ६२ खैबरखिंडीच्या जबड्यात?
शिवचरित्रमाला भाग ६३ शब्दांनी उधळून लावलेले शाही कारस्थान
शिवचरित्रमाला भाग ६४ हा बुद्धिबळाचाच डाव
शिवचरित्रमाला भाग ६५ मधात पडलेल्या माशीसारखी महाराजांची अवस्था.
शिवचरित्रमाला भाग ६६ राजकारण उदंड करावे परि कळोचि न द्यावे
शिवचरित्रमाला भाग ६७ धाडसी कल्पकतेची झेप
शिवचरित्रमाला भाग ६८ ही विलक्षण करामत मराठी गुप्तहेरांचीच
शिवचरित्रमाला भाग ६९ रांगणा गड स्वराज्यात आला अन् महाराजही स्वराज्यात आले
शिवचरित्रमाला भाग ७० राजाची आई ती प्रजेचीही आईच
शिवचरित्रमाला भाग ७१ आग्र्यानंतरचे राजकारण
शिवचरित्रमाला भाग ७२ पाखरे परतली
शिवचरित्रमाला भाग ७३ सुसंस्कृत राजाचे दर्शन
शिवचरित्रमाला भाग ७४ ही राजनीती साऱ्याच आलमगीरांची होती…
शिवचरित्रमाला भाग ७५ कोंढाण्याचा किल्लेदार उदयभानसिंह राठोड
शिवचरित्रमाला भाग ७६ आता लक्ष पोर्तुगीजांवर
शिवचरित्रमाला भाग ७७ एका सुंदर स्वप्नाचा अकस्मात अस्त
शिवचरित्रमाला भाग ७८ जंजिरे सिंधुदुर्गाची वास्तुशांत
शिवचरित्रमाला भाग ७९ नव्या राजधानीच्या रचनेस प्रारंभ
शिवचरित्रमाला भाग ८० जंजिऱ्याचा सिद्दी
शिवचरित्रमाला भाग ८१ मोगलांच्या महत्त्वाकांक्षेचा ज्वालामुखी जागा झाला
शिवचरित्रमाला भाग ८२ बुद्धी आणि बळ यांचा आगळा खेळ
शिवचरित्रमाला भाग ८३ चिरंजीवांचे तीर्थरुपांस पत्र
शिवचरित्रमाला भाग ८४ आता दृष्टी सिंहगडावर
शिवचरित्रमाला भाग ८५ माघ वद्य नवमीची रात्र
शिवचरित्रमाला भाग ८६ जणू आषाढ घनांशी झुंजे वादळ वात
शिवचरित्रमाला भाग ८७ सिंहगडाचंच, एक वेगळं पान
शिवचरित्रमाला भाग ८८ जयासी मरणाचे भये, त्याणे क्षात्रधर्म करो नये
शिवचरित्रमाला भाग ८९ म्हातारा इतुका न अवघे पाऊणशे वयमान
शिवचरित्रमाला भाग ९० नव्या विजयांची मालिका
शिवचरित्रमाला भाग ९१ शिवसृष्टीचा एक शब्दशिल्पकार
शिवचरित्रमाला भाग ९२ हिराजी इंदुलकर आणि किल्ले रायगड
शिवचरित्रमाला भाग ९३ हिरकणी
शिवचरित्रमाला भाग ९४ गडाचा कडा? नव्हे, यमराजाची पाठच!
शिवचरित्रमाला भाग ९५ रायगडाची व्यथा
शिवचरित्रमाला भाग ९६ राजमाता – एक समर्थ नेतृत्व
शिवचरित्रमाला भाग ९७ राजमाता स्वराज्याची प्रेरक, संघटक शक्ती
शिवचरित्रमाला भाग ९८ महत्त्वाकांक्षेचे क्षेपणास्त्र
शिवचरित्रमाला भाग ९९ शिवरायांचे समृद्ध हिंदवीराज्य
शिवचरित्रमाला भाग १०० एका बुंदेला राजपुताची गरुडझेप
शिवचरित्रमाला भाग १०१ एका नव्या हिंदवी स्वराज्याची ज्योत उजळली.
शिवचरित्रमाला भाग १०२ गजान्तलक्ष्मीचे कारंजे.
शिवचरित्रमाला भाग १०३ दांडा-राजपुरीची होळी पौर्णिमा.
शिवचरित्रमाला भाग १०४ गुणीजनांचा राजा.
शिवचरित्रमाला भाग १०५ शिवचरित्राचे एक मनन, एक चिंतन
शिवचरित्रमाला भाग १०६ मोगल आणि मराठे यांच्या यशापयशाचा अभ्यास.
शिवचरित्रमाला भाग १०७ पन्हाळ्याचा दुरावा महाराजांना जीवी सोसवेना
शिवचरित्रमाला भाग १०८ कोंडाजी फर्जंद म्हणजे दुसरा तानाजीच
शिवचरित्रमाला भाग १०९ पुरुषार्थी महत्त्वाकांक्षा.
शिवचरित्रमाला भाग ११० नव्या विजयाचा गुढीपाडवा.
शिवचरित्रमाला भाग १११ पठाणी फौज पन्हाळ्याकडे.
शिवचरित्रमाला भाग ११२ पाणी होते फक्त मराठ्यांच्या तलवारीतच.
शिवचरित्रमाला भाग ११३ एका पूर्वपरिचयास मिळालेला उजळा .
शिवचरित्रमाला भाग ११४ एका कोळियाने जाळे फेकियले…
शिवचरित्रमाला भाग ११५ पालखीचा मान.
शिवचरित्रमाला भाग ११६ युक्तीने कार्य होतसे.
शिवचरित्रमाला भाग ११७ आकस्मिक आणि अचानक.
शिवचरित्रमाला भाग ११८ महाराजांच्या शिस्तीचा आसूड.
शिवचरित्रमाला भाग ११९ इये मराठीचिये नगरी सरस्वतीची आराधना .
शिवचरित्रमाला भाग १२० संस्कृत आणि संस्कृती.
शिवचरित्रमाला भाग १२१ मावळ्यांची शाळा भरे, राजियांच्या उरी.
शिवचरित्रमाला भाग १२२ सेवेचे ठायी तत्पर.
शिवचरित्रमाला भाग १२३ राखावी बहुतांची अंतरे.
शिवचरित्रमाला भाग १२४ शिवकालीन इतिहासावरील बखरींचा अभ्यास .
शिवचरित्रमाला भाग १२५ स्वराज्यातील न्यायाची प्रतिष्ठा.
शिवचरित्रमाला भाग १२६ अस्मितांची जपणूक म्हणजे सार्वभौम मनाची जपणूक.
शिवचरित्रमाला भाग १२७ सार्थ परमार्थ.
शिवचरित्रमाला भाग १२८ परिश्रमांची हौस.
शिवचरित्रमाला भाग १२९ आणखी एक तलवारीचे तळपते मराठी पाते.
शिवचरित्रमाला भाग १३० अंतरिच्या वेदना, अंतरचि जाणे.
शिवचरित्रमाला भाग १३१ सेतू बांधणाऱ्या वानरसेनेचेच वारस आम्ही
शिवचरित्रमाला भाग १३२ महाराजांच्या शस्त्रांबद्दल थोडेसे.
शिवचरित्रमाला भाग १३३ शिवस्पर्श
शिवचरित्रमाला भाग १३४ महाराजांची विश्वासू संपत्ती
शिवचरित्रमाला भाग १३५ राष्ट्र बलसागर होवो-हेच शिवतत्त्वज्ञान.
शिवचरित्रमाला भाग १३६ मातृत्व,नेतृत्व आणि कर्तृत्व
शिवचरित्रमाला भाग १३७ आम्ही जिंकलेले पानिपत, साल्हेर!
शिवचरित्रमाला भाग १३८ शिवरायांचे रूप कैसे असे?
शिवचरित्रमाला भाग १३९ सर्वज्ञपणे सुशीळ, सकळांठायी.
शिवचरित्रमाला भाग-१४० स्वराज्याचा उपभोगशून्य स्वामी
शिवचरित्रमाला भाग- १४१ तीनशे वर्षांच्या पारतंत्र्यानंतरचा सूर्योदय
शिवचरित्रमाला भाग- १४२ महाराजांच्या मन:स्थितीचा अभ्यास
शिवचरित्रमाला भाग – १४३ रायगड राजसाज सजला
शिवचरित्रमाला भाग- १४४ रायगड पाहुण्यांनी फुलू लागला
शिवचरित्रमाला भाग १४५ सुवर्णतुळा
शिवचरित्रमाला भाग- १४६ गडद निळे जलद भरुनि आले, नेत्र भरुनि आले!
शिवचरित्रमाला भाग- १४७ ‘मराठी राजा छत्रपती जहाला, गोष्ट सामान्य न जहाली’
शिवचरित्रमाला भाग – १४८ रायगडावरती तापू लागल्या मांडवझळा
शिवचरित्रमाला भाग १४९ अखेरचे प्रस्थान!
शिवचरित्रमाला भाग १५० अखेरचे दंडवत !