Android app on Google Play iPhone app Download from Windows Store

 

शिवचरित्रमाला भाग ३३ हेर म्हणजे राजाचा तिसरा डोळा.

महाराजांचं हेर खातं अत्यंत सावध आणि कुशल होतं. त्यात एकूण किती माणसं काम करीत होती हे तपशीलवार मिळत नाही. बहिर्जी नाईक जाधव , वल्लभदास गुजराथी , सुंदरजी परभुजी गुजराथी , विश्वासराव दिघे एवढीच नावे सापडतात. पण गुप्तरितीनं वावरणाऱ्या या गुप्तहेर खात्यात बरीच माणसे असली पाहिजेत असे वाटते. परदरबारात राजकीय बोलणी करण्यासाठी जाणारे स्वराज्याचे सारे वकील एकप्रकारे गुप्तहेरच होते. मुल्ला हैदर , सखोजी लोहोकरे , कर्माजी , रघुनाथ बल्लाळ कोरडे आदी मंडळी महाराजांच्या वतीने परराज्यांत वकील म्हणून जात होती. पण तेवढीच हेरागिरीही करताना ती दिसतात. पण आणखीन एक उदाहरण या शाहिस्तेखान प्रकरणात ओझरते दिसते. लाल महालात असलेल्या छोट्याशा बागेचे काम करणारा माळी महाराजांचा गुप्तहेर असावा. लाल महालांत घडणाऱ्या अनेक घटना अगदी तपशीलाने महाराजांना समजत होत्या , हे आपल्या सहज लक्षात येते. शाहिस्तेखानाच्या ज्या ज्या सरदारांनी कोकण भागात स्वाऱ्या केल्या , त्या प्रत्येक स्वारीत शिवाजीराजांनी अत्यंत त्वरेने आणि तडफेने त्या स्वाऱ्या पार उधळून लावल्या. हे या मराठी हेरागिरीचेही यश आहे. अफाट समुदावर तर हेरागिरी करणं किती अवघड , मराठ्यांनी सागरी हेरागिरीही फत्ते केली आहे.

आता तर महाराज प्रत्यक्ष लाल महालांवरच एका मध्यरात्री छापा घालणार होते. सव्वा लाख फौजेच्या गराड्यात असलेला लालमहाल पूर्ण बंदोबस्तात होता. खानाने या महालांच्या दालनांत काही काही फरक केले होते. म्हणजे बांधकामे केली होती. कुठे भिंती घातल्या होत्या , कुठे दरवाजे बांधकामाने चिणून बुजवून टाकले होते. जनान्याचे भाग , मुदपाकखाना , पुरुषांच्या खोल्या इतर खोल्या , त्यांवरील पहाऱ्यांच्या व्यवस्था इत्यादी अनेक गोष्टी लाल महालाबाहेर कोणाला तपशीलवार समजणे सोपे नव्हते. पण महाराजांनी जो लाल महालावर छापा घालण्याचा बेत केला , तो अगदी माहितगारी असलेल्या कोणा मराठी हेराच्या गुप्त मदतीनेच. जर अधिक माहिती ऐतिहासिक नव्या संशोधनाने उपलब्ध होईल , तर हे मराठी हेरखात्याच्या कर्तबगारीवर छान प्रकाश पडेल. आज मराठ्यांना मिळालेल्या यशांचा तपशील लक्षात घेऊन हेरांचे कर्तृत्त्व मापावे लागते आहे.

हेर म्हणजे राजाचा तिसरा डोळा. तो अखंड उघडा आणि सावधच असावा लागतो. शिवकाळातील हेरखाते हे निविर्वाद अप्रतिम होते. हेर पक्का स्वराज्यनिष्ठ असावाच लागतो. तो जर परकीयांशी ‘ देवाणघेवाण ‘ करू लागला , तर नाश ठरलेलाच असतो. हेर अत्यंत चाणाक्ष , बुद्धीवान आणि हरहुन्नरी असावा लागतो. पुढच्या एका घटनेचा आत्ता नुसता उल्लेख करतो. कारवारच्या मोहिमेत मराठी हेरांनी उत्तम कामगिरी केली. पण एका हेराकडून कुचराई आणि चुका झाल्या. महाराजांनी त्याला जरब दाखविलीच.

आता महाराज प्रत्यक्ष लाल महालावरच झडप घालून शाहिस्तेखानाला ठार मारण्याचा विचार करीत होते. ही कल्पनाच अफाट होती. सव्वा लाखाची छावणी. त्यात बंदिस्त लाल महाल. त्यात एका बंदिस्त दालनात खान. अन् त्याला गाठून छापा घालायचा. हे कवितेतच शक्य होते. पण असं अचाट धाडस महाराजांनी आखले. हल्लीच्या युद्धतंत्रात ‘ कमांडोज ‘ नावाचा एक प्रकार सर्वांना ऐकून माहिती आहे. महाराजांचे सारेच सैनिक कमांडोज होते. पण त्यात पुन्हा अधिक पटाईत असे जवान महाराजांपाशी होते. त्याचे प्रत्यंतर लाल महालाच्या छाप्यात येते. ‘ ऑपरेशन लाल महाल ‘ असेच या छाप्याला नाव देता येईल. ही संपूर्ण मोहिम मुख्यत: हेरांच्या करामतीवर अवलंबून होती. सारा तपशील एखाद्या स्वतंत्र प्रबंधातच. मांडावा लागेल. पण या ऑपरेशन लाल महालचा अभ्यास महाराजांनी आपल्या सहकाऱ्यांनिशी इतका बारकाईने केला आहे की , आपले मन या एकविसाव्या शतकाच्या वेशीत थक्क होऊन जाते. या गनिमी छाप्यासाठी महाराजांनी वेळ निवडली मध्यरात्रीची. मराठ्यांचे बहुसंख्य छापे रात्रीच्या अंधारातलेच आहेत. लाल महालावरच्या छाप्यासाठी महाराजांनी चैत्र शुद्ध अष्टमीची मध्यरात्र निवडली. पुढच्या उजाडत्या चैत्र शुद्ध नवमीस प्रभू राम जन्मास येणार होते! रामनवमी.

याच महिन्यात मोगलांचे पवित्र रोज्याचे उपवास सुरू झाले होते. छाप्याच्या रात्री सहावा रोजा होता. आकाशातला चंद छाप्याच्या सुमारास पूर्ण मावळणार होता. पण याचा इथं कुठं संबंध आला ? आला ना! मोगली सैन्य रोजाच्या उपवासामुळे रात्र झाल्यावर भरपूर जेवण करून सुस्तावणार हा अंदाज खरा ठरणार होता. खुद्द शाहिस्तेखानाच्या कुटुंबात हीच स्थिती असणार. शिवाय दिवस उन्हाळ्याचे. शेजारीच असलेल्या मुठा नदीला पाणी जेमतेमच असणार. छापा घालून झटकन ही नदी ओलांडून भांबुडर््याच्या (सध्याचे शिवाजीनगर) भागात आपल्याला पसार होता येणार आणि अगदी जवळ असलेल्या सिंहगडावर पोहोचता येणार हे लक्षात घेऊन महाराजांनी हे ऑपरेशन आखले होते.

छाप्यातल्या कमांडोजनी कसेकसे , कुठेकुठे , कायकाय करायचे ते अगदी निश्चित केलेले होते. संपूर्ण तपशीलच इतका रेखीव आहे की , या ऑपरेशन लाल महालची आठदहावेळा महाराजांनी राजगडावर ‘ रिहर्सल ‘ केली असावी की काय असा दाट तर्क-तर्कच नव्हे खात्री होते. कारण जे घडले ते इतके बिनचूक घडले की , असे घडणे कधीही ऐत्यावेळेला होत नसते. आपण तपशील पाहूच.

-शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे

॥राजे शिवछत्रपती॥

गणेश पावले
Chapters
ते आम्ही---!
शिवकालीन दिनविशेष
छातीठोक काव्य.. गर्व बाळगा वाचताना.
शिवचरित्रमाला भाग १ अन् पुण्याचं परगण्यासकट रूप पालटू लागलं!
शिवचरित्रमाला भाग २ संजीवनी लाभू लागली…
शिवचरित्रमाला भाग ३ स्वराज्य हवे की बाप हवा?
शिवचरित्रमाला भाग ४ झडप बहिरी ससाण्याची…
शिवचरित्रमाला भाग ५ यह तो पत्थरों की बौछार है!
शिवचरित्रमाला भाग ६ तडाखे शक्तियुक्तिचे बैसले शाही तख्ताला!
शिवचरित्रमाला भाग ७ तीर्थरुपांच्या अपमानाचे आम्ही वेढे घेऊ!
शिवचरित्रमाला भाग ८ ‘आपले भयंकर वैरी आहेत, अज्ञान आणि आळस!’
शिवचरित्रमाला भाग ९ चंदग्रहण
शिवचरित्रमाला भाग १० क्रांती प्रथम काळजांत व्हावी लागते.
शिवचरित्रमाला भाग ११ राजकारण उदंड करावे,परि कळोचि न द्यावे!
शिवचरित्रमाला भाग १२ पुढचे पाऊल पुढेच पडेल.
शिवचरित्रमाला भाग १३ आलं उधाण दर्याला.
शिवचरित्रमाला भाग १४ मराठियांची पोरं आम्ही भिणार नाही मरणाला
शिवचरित्रमाला भाग १५ कठीण नाही ते व्रत कसलं?
शिवचरित्रमाला भाग १६ हे चारित्र्य दधीचीचे, हे चारित्र्य मावळ्यांचे
शिवचरित्रमाला भाग १७ महाराजांचे राजकारण म्हणजे बुद्धिबळाचाच डाव.
शिवचरित्रमाला भाग १८ सश्रद्ध, पण सावधान असावे!
शिवचरित्रमाला भाग १९ आकांक्षांना पंख विजेचे.
शिवचरित्रमाला २० आता थांबायला आणि थबकायला सवडच नाही.
शिवचरित्रमाला भाग २१ रात्रंदिन आम्हा युद्धाचा प्रसंग!
शिवचरित्रमाला भाग २२ अजगरांचे विळखे.
शिवचरित्रमाला भाग २३ शक्ति युक्ति एकवटुनि कार्य साधिती.
शिवचरित्रमाला भाग २४ अवघे मराठेच! तलहातावरी सीर घेऊनी झुंजले.
शिवचरित्रमाला भाग २५ तुका म्हणे येथे… येऱ्या गबाळ्याचे काम नोहे.
शिवचरित्रमाला भाग २६ एक भीषण गनिमी कावा
शिवचरित्रमाला भाग २७ शब्दांविना गर्जे आमुचा दरारा!
शिवचरित्रमाला भाग २८ त्याच त्याच चुका पुन्हा पुन्हा.
शिवचरित्रमाला भाग २९ ते श्रद्धावंत होते, पण उत्सवबाज नव्हते.
शिवचरित्रमाला भाग ३० प्रचीत गडावरील धनलाभ.
शिवचरित्रमाला भाग ३१ हौसेने स्वराज्य सजवावे.
शिवचरित्रमाला भाग ३२ मोगलांना मराठी माती नि माणसे समजली नाहीत.
शिवचरित्रमाला भाग ३३ हेर म्हणजे राजाचा तिसरा डोळा.
शिवचरित्रमाला भाग ३४ लष्करी प्रतिभेचा हा चमत्कारच.
शिवचरित्रमाला भाग ३५ प्रथम योजना, विक्रम नंतर.
शिवचरित्रमाला भाग ३६ हा विजय अभ्यासाचा……..
शिवचरित्रमाला भाग ३७ दिल्लीपदाची इच्छा असणारा राजा.
शिवचरित्रमाला भाग ३८ मराठी हेरांचे ‘गुप्त’ योगदान!
शिवचरित्रमाला भाग ३९ शत्रूच्या वर्मावरती घाव.
शिवचरित्रमाला भाग ४० तापी नदीच्या तीरावर.
शिवचरित्रमाला भाग ४१ अचूक संधी टिपणारे नेतृत्त्व हवे
शिवचरित्रमाला भाग ४२ सुरत संपली; उरले फक्त इंग्रजी शहाणपण.
शिवचरित्रमाला भाग ४३ क्वचित लढाया हरतील, पण महायुद्धे जिंकतील.
शिवचरित्रमाला भाग ४४ टॉप सिक्युरिटी! झेड सिक्युरिटी!
शिवचरित्रमाला भाग ४५ काळ, काम आणि वेग यातीलच ही शर्यत.
शिवचरित्रमाला भाग ४६ स्वराज्याच्या सरहद्दी अभेद्यच असल्या पाहिजेत
शिवचरित्रमाला भाग ४७ ग्रहणकाळात एकाग्र साधना करावयाची असते
शिवचरित्रमाला भाग ४८ मार्ग वारकऱ्यांचा आणि धारकऱ्यांचाही.
शिवचरित्रमाला भाग ४९ वाकणारही नाही अन् मोडणारही नाही.
शिवचरित्रमाला भाग ५० असे हे कोकण, असे हे मावळ
शिवचरित्रमाला भाग ५१ पुरंदरचा दख्खन दरवाजा.
शिवचरित्रमाला भाग ५२ दिल्लीपति आणि छत्रपति : नेतृत्वातील फरक.
शिवचरित्रमाला भाग ५३ एक दिव्य, तेवढेच दाहक तेज…
शिवचरित्रमाला भाग ५४ राजकारण आणि रणांगण विवेकी असावे
शिवचरित्रमाला भाग ५५ पुरंदरचा तह
शिवचरित्रमाला भाग ५६ राष्ट्रीय जबाबदारी म्हणजे योगसाधनाच
शिवचरित्रमाला भाग ५७ एक फसलेला डाव
शिवचरित्रमाला भाग ५८ दोन महत्त्वाकांक्षांचे घडणारे दर्शन
शिवचरित्रमाला भाग ५९ आग्रा किल्ल्यात प्रवेश
शिवचरित्रमाला भाग ६० कारस्थाने घुमू लागली…
शिवचरित्रमाला भाग ६१ मृत्युच्या ओठावर…
शिवचरित्रमाला भाग ६२ खैबरखिंडीच्या जबड्यात?
शिवचरित्रमाला भाग ६३ शब्दांनी उधळून लावलेले शाही कारस्थान
शिवचरित्रमाला भाग ६४ हा बुद्धिबळाचाच डाव
शिवचरित्रमाला भाग ६५ मधात पडलेल्या माशीसारखी महाराजांची अवस्था.
शिवचरित्रमाला भाग ६६ राजकारण उदंड करावे परि कळोचि न द्यावे
शिवचरित्रमाला भाग ६७ धाडसी कल्पकतेची झेप
शिवचरित्रमाला भाग ६८ ही विलक्षण करामत मराठी गुप्तहेरांचीच
शिवचरित्रमाला भाग ६९ रांगणा गड स्वराज्यात आला अन् महाराजही स्वराज्यात आले
शिवचरित्रमाला भाग ७० राजाची आई ती प्रजेचीही आईच
शिवचरित्रमाला भाग ७१ आग्र्यानंतरचे राजकारण
शिवचरित्रमाला भाग ७२ पाखरे परतली
शिवचरित्रमाला भाग ७३ सुसंस्कृत राजाचे दर्शन
शिवचरित्रमाला भाग ७४ ही राजनीती साऱ्याच आलमगीरांची होती…
शिवचरित्रमाला भाग ७५ कोंढाण्याचा किल्लेदार उदयभानसिंह राठोड
शिवचरित्रमाला भाग ७६ आता लक्ष पोर्तुगीजांवर
शिवचरित्रमाला भाग ७७ एका सुंदर स्वप्नाचा अकस्मात अस्त
शिवचरित्रमाला भाग ७८ जंजिरे सिंधुदुर्गाची वास्तुशांत
शिवचरित्रमाला भाग ७९ नव्या राजधानीच्या रचनेस प्रारंभ
शिवचरित्रमाला भाग ८० जंजिऱ्याचा सिद्दी
शिवचरित्रमाला भाग ८१ मोगलांच्या महत्त्वाकांक्षेचा ज्वालामुखी जागा झाला
शिवचरित्रमाला भाग ८२ बुद्धी आणि बळ यांचा आगळा खेळ
शिवचरित्रमाला भाग ८३ चिरंजीवांचे तीर्थरुपांस पत्र
शिवचरित्रमाला भाग ८४ आता दृष्टी सिंहगडावर
शिवचरित्रमाला भाग ८५ माघ वद्य नवमीची रात्र
शिवचरित्रमाला भाग ८६ जणू आषाढ घनांशी झुंजे वादळ वात
शिवचरित्रमाला भाग ८७ सिंहगडाचंच, एक वेगळं पान
शिवचरित्रमाला भाग ८८ जयासी मरणाचे भये, त्याणे क्षात्रधर्म करो नये
शिवचरित्रमाला भाग ८९ म्हातारा इतुका न अवघे पाऊणशे वयमान
शिवचरित्रमाला भाग ९० नव्या विजयांची मालिका
शिवचरित्रमाला भाग ९१ शिवसृष्टीचा एक शब्दशिल्पकार
शिवचरित्रमाला भाग ९२ हिराजी इंदुलकर आणि किल्ले रायगड
शिवचरित्रमाला भाग ९३ हिरकणी
शिवचरित्रमाला भाग ९४ गडाचा कडा? नव्हे, यमराजाची पाठच!
शिवचरित्रमाला भाग ९५ रायगडाची व्यथा
शिवचरित्रमाला भाग ९६ राजमाता – एक समर्थ नेतृत्व
शिवचरित्रमाला भाग ९७ राजमाता स्वराज्याची प्रेरक, संघटक शक्ती
शिवचरित्रमाला भाग ९८ महत्त्वाकांक्षेचे क्षेपणास्त्र
शिवचरित्रमाला भाग ९९ शिवरायांचे समृद्ध हिंदवीराज्य
शिवचरित्रमाला भाग १०० एका बुंदेला राजपुताची गरुडझेप
शिवचरित्रमाला भाग १०१ एका नव्या हिंदवी स्वराज्याची ज्योत उजळली.
शिवचरित्रमाला भाग १०२ गजान्तलक्ष्मीचे कारंजे.
शिवचरित्रमाला भाग १०३ दांडा-राजपुरीची होळी पौर्णिमा.
शिवचरित्रमाला भाग १०४ गुणीजनांचा राजा.
शिवचरित्रमाला भाग १०५ शिवचरित्राचे एक मनन, एक चिंतन
शिवचरित्रमाला भाग १०६ मोगल आणि मराठे यांच्या यशापयशाचा अभ्यास.
शिवचरित्रमाला भाग १०७ पन्हाळ्याचा दुरावा महाराजांना जीवी सोसवेना
शिवचरित्रमाला भाग १०८ कोंडाजी फर्जंद म्हणजे दुसरा तानाजीच
शिवचरित्रमाला भाग १०९ पुरुषार्थी महत्त्वाकांक्षा.
शिवचरित्रमाला भाग ११० नव्या विजयाचा गुढीपाडवा.
शिवचरित्रमाला भाग १११ पठाणी फौज पन्हाळ्याकडे.
शिवचरित्रमाला भाग ११२ पाणी होते फक्त मराठ्यांच्या तलवारीतच.
शिवचरित्रमाला भाग ११३ एका पूर्वपरिचयास मिळालेला उजळा .
शिवचरित्रमाला भाग ११४ एका कोळियाने जाळे फेकियले…
शिवचरित्रमाला भाग ११५ पालखीचा मान.
शिवचरित्रमाला भाग ११६ युक्तीने कार्य होतसे.
शिवचरित्रमाला भाग ११७ आकस्मिक आणि अचानक.
शिवचरित्रमाला भाग ११८ महाराजांच्या शिस्तीचा आसूड.
शिवचरित्रमाला भाग ११९ इये मराठीचिये नगरी सरस्वतीची आराधना .
शिवचरित्रमाला भाग १२० संस्कृत आणि संस्कृती.
शिवचरित्रमाला भाग १२१ मावळ्यांची शाळा भरे, राजियांच्या उरी.
शिवचरित्रमाला भाग १२२ सेवेचे ठायी तत्पर.
शिवचरित्रमाला भाग १२३ राखावी बहुतांची अंतरे.
शिवचरित्रमाला भाग १२४ शिवकालीन इतिहासावरील बखरींचा अभ्यास .
शिवचरित्रमाला भाग १२५ स्वराज्यातील न्यायाची प्रतिष्ठा.
शिवचरित्रमाला भाग १२६ अस्मितांची जपणूक म्हणजे सार्वभौम मनाची जपणूक.
शिवचरित्रमाला भाग १२७ सार्थ परमार्थ.
शिवचरित्रमाला भाग १२८ परिश्रमांची हौस.
शिवचरित्रमाला भाग १२९ आणखी एक तलवारीचे तळपते मराठी पाते.
शिवचरित्रमाला भाग १३० अंतरिच्या वेदना, अंतरचि जाणे.
शिवचरित्रमाला भाग १३१ सेतू बांधणाऱ्या वानरसेनेचेच वारस आम्ही
शिवचरित्रमाला भाग १३२ महाराजांच्या शस्त्रांबद्दल थोडेसे.
शिवचरित्रमाला भाग १३३ शिवस्पर्श
शिवचरित्रमाला भाग १३४ महाराजांची विश्वासू संपत्ती
शिवचरित्रमाला भाग १३५ राष्ट्र बलसागर होवो-हेच शिवतत्त्वज्ञान.
शिवचरित्रमाला भाग १३६ मातृत्व,नेतृत्व आणि कर्तृत्व
शिवचरित्रमाला भाग १३७ आम्ही जिंकलेले पानिपत, साल्हेर!
शिवचरित्रमाला भाग १३८ शिवरायांचे रूप कैसे असे?
शिवचरित्रमाला भाग १३९ सर्वज्ञपणे सुशीळ, सकळांठायी.
शिवचरित्रमाला भाग-१४० स्वराज्याचा उपभोगशून्य स्वामी
शिवचरित्रमाला भाग- १४१ तीनशे वर्षांच्या पारतंत्र्यानंतरचा सूर्योदय
शिवचरित्रमाला भाग- १४२ महाराजांच्या मन:स्थितीचा अभ्यास
शिवचरित्रमाला भाग – १४३ रायगड राजसाज सजला
शिवचरित्रमाला भाग- १४४ रायगड पाहुण्यांनी फुलू लागला
शिवचरित्रमाला भाग १४५ सुवर्णतुळा
शिवचरित्रमाला भाग- १४६ गडद निळे जलद भरुनि आले, नेत्र भरुनि आले!
शिवचरित्रमाला भाग- १४७ ‘मराठी राजा छत्रपती जहाला, गोष्ट सामान्य न जहाली’
शिवचरित्रमाला भाग – १४८ रायगडावरती तापू लागल्या मांडवझळा
शिवचरित्रमाला भाग १४९ अखेरचे प्रस्थान!
शिवचरित्रमाला भाग १५० अखेरचे दंडवत !