Android app on Google Play iPhone app Download from Windows Store

 

प्रकरण १३

फ्रेडरीक कूक आणि रॉब पेरी यांच्या परस्परविरोधी दाव्यांमुळे उत्तर धृव पादाक्रांत करण्याबाबत असलेली संदिग्धता आणि झालेले आरोप-प्रत्यारोप यांची अ‍ॅमंडसेनला पूर्ण कल्पना होती. दक्षिण धृवाबाबत अशी कोणताही वाद होऊ न देण्याचां त्याने मनाशी पक्कं ठरवलं होतं. त्या हेतूने नॉर्वेच्या ध्वजाला केंद्रबिंदू धरुन भोवताली सुमारे साडेबारा मैल त्रिज्येच्या परिसरात खूण म्हणून झेंडे लावण्याची अ‍ॅमंडसेनची योजना होती. दक्षिण धृवावर आपल्या विजयाच्या निर्विवाद खुणा सोडण्याचा त्याचा निश्चय होता.

" आपण दक्षिण धृवावर निश्चितपणे येऊन पोहोचलो होतो हे स्कॉटला या दिशादर्शक झेंड्यांमुळे नक्की समजून येईल !" अ‍ॅमंडसेन आपल्या सहका-यांना म्हणाला.

जालांड, विस्टींग आणि हॅसेलची फार वेळ घालवण्याची तयारी नव्हती. थोड्या विश्रांतीनंतर १५ डिसेंबरच्या पहाटे त्यांनी नॉर्वेचा झेंडा मध्य धरुन आणि ते आलेली दिशा सोडून तीन दिशांना स्कीईंग करण्यास सुरवात केली. प्रत्येकाला आपापल्या दिशेने आता साडेबारा मैल अंतर पार करुन खुणेचे झेंडे उभारायचे होते.

अ‍ॅमंडसेन म्हणतो,
" त्या तिघांनी अंगावर घेतलेली कामगिरी सोपी वाटत असली तरी ती अतिशय अवघड होती.  आमचा लहानसा तंबू त्या बर्फाळ प्रदेशात दूर अंतरावरुन दिसणं हे अशक्यंच होतं. दिशा दर्शवण्यासाठी कंपास योग्य ठरला असता, परंतु आमचे कंपास स्लेजला जोडलेले होते. बर्फात दिशा भरकटणं अगदी सहज शक्यं होतं. हवामान अनुकूल असलं तरी कधीही बदलण्याची शक्यता होती. तसं झालं तर तंबूच्या दिशेने सुखरुप परतणं अशक्यप्राय झालं असतं ! परंतु त्या तिघांना त्याची कसलीच पर्वा नव्हती !"
सुदैवाने कोणतीही अडचण न येता तीन दिशांना गेलेले जालांड, विस्टींग आणि हॅसल सहा तासांनी जवळपास एकाच वेळेला येऊन पोहोचले. आपल्याबरोबर नेलेले खुणेचे झेंडे प्रत्येकाने उभारले होते.

" ब्रिटीशांची कोणतीही खूण दूर अंतरावरही आम्हांला आढळली नाही !" जालांड म्हणाला.

जालांड, हॅसल आणि विस्टींग या कामगिरीवर गेलेले असताना अ‍ॅमंडसेन आणि हॅन्सन यांनी अनेक निरीक्षणं आणि गणिताच्या सहाय्याने दक्षिण धृवाचं नेमकं स्थान अद्याप सात मैलांवर असल्याचं शोधून काढलं होतं ! तिघांनी झेंड्याच्या सहाय्याने खुणा केलेल्या प्रदेशाच्या केंद्रस्थानी हे स्थान होतं. अ‍ॅमंडसेनची मात्रं वादासाठी एवढीशीही संधी ठेवण्याची इच्छा नव्हती.

" उद्या सकाळी आपण या शेवटच्या सात मैलांच्या प्रवासाकरता कूच करणार आहोत !" अ‍ॅमंडसेन आपल्या सहका-यांना उद्देशून म्हणाला, " मला कोणालाही कोणताही वाद निर्माण करण्याची संधी देण्याची इच्छा नाही !"

१६ डिसेंबरच्या सकाळी लवकरच अ‍ॅमंडसेनच्या तुकडीने या शेवटच्या सात मैलांच्या प्रवासासाठी आपला कँप सोडला. शिल्लक असलेल्या सोळा कुत्र्यांना हॅन्सन आणि विस्टींगच्या स्लेजला जोडण्यात आलं. पूर्वी ठरल्याप्रमाणे जालांडची स्लेज तिथेच सोडून ते पुढे निघाले. अ‍ॅमंडसेनने जालांडला सर्वात पुढे जाण्याची सूचना केली. त्याच्यापाठोपाठ हॅसल, आपापल्या स्लेजसह हॅन्सन आणि विस्टींग आणि सर्वात शेवटी अ‍ॅमंडसेन या क्रमाने सकाळी ११.०० वाजता ते दक्षिण धृवाच्या नेमक्या बिंदूपाशी येऊन पोहोचले !

दिवसभरात अनेक निरीक्षणं आणि गणितं याच्या आधारे त्यांनी आपलं नेमकं स्थान निश्चित केलं.

९०' अंश दक्षिण अक्षवृत्त !

दक्षिण धृव !

त्या रात्री जालांडने आपल्या सहका-यांसमोर भाषण ठोकलं ! आपल्या मोहीमेचं नेमकं वर्णन त्याने यथार्थ शब्दांत केलं होतं. त्यानंतर जालांडने एका सिगरेट केसमधून सर्वांना सिगारेट्स दिल्या ! उरलेल्या सर्व सिगारेट्ससह ती केस त्याने दक्षिण धृवाची खास आठवण म्हणून अ‍ॅमंडसेनला दिली ! जालांड स्वतः धूम्रपान करत नसूनही पार फ्रामहेम पासून त्याने ती सिगारेट केस खास या प्रसंगासाठी म्हणून जवळ बाळगली होती !

" आमच्या व्यतिरिक्त तिथे कोणाच्याही अस्तित्वाची कोणतीही खूण आढळली नाही !" अ‍ॅमंडसेन.

दक्षिण धृवाच्या नेमक्या बिंदूवर पोहोचल्यावरही अ‍ॅमंडसेन समाधानी नव्हता ! त्याने आपल्या सहका-यांना तीन मैलाच्या परिघात खुणेचे झेंडे लावण्याच्या कामगिरीवर पाठवलं. दुपारी ती कामगिरी आटपताच अ‍ॅमंडसेनने दक्षिण धृवावर खास निशाणीसाठी आणलेला तंबू उभारला ! या तंबूवर दोन लेबलं शिवण्यात आली होती. एकावर लिहीलं होतं 'बॉन व्हॉयेज' तर दुस-यावर मजकूर होता, ' वेलकम टू ९० डिग्रीज् !'. या तंबूच्या वर बांबूची सऱळसोट काठी उभारण्यात आली आणि त्यावर नॉर्वेचा राष्ट्रध्वज फडकवण्यात आला. खेरीज फ्राम जहाचाचाही खास झेंडा त्यावर होता ! अ‍ॅमंडसेनने या तंबूला नाव दिलं -

पोलहेम !

धृवावरील घर !


अ‍ॅमंडसेन, हॅन्सन, हॅसल आणि विस्टींग - पोलहेम - ९० अंश दक्षिण - जालांडने काढलेला फोटो

अ‍ॅमंडसेनने पोलहेम मध्ये कागदावर नोंद करुन ठेवली.

रोनाल्ड अ‍ॅमंडसेन
ओलाव्ह ओलाव्हसन जालांड
हेल्मर हॅन्सन
स्वेर हॅसल
ऑस्कर विस्टींग
- १५ डिसेंबर १९११

आपल्या तंबूमध्ये नॉर्वेचा राजा ७ वा हकून याच्या नावाने त्याने पत्रं लिहून ठेवलं होतं.

" महाराज, आम्ही ग्रेट आईस बॅरीअरच्या दक्षिणेच्या बिंदूवर जिथे व्हिक्टोरीया लँड आणि किंग एडवर्ड लँड एकत्र येतात त्या दक्षिण धृवावर पोहोचण्यात यशस्वी झालो आहोत ! वाटेत आढळलेल्या समुद्रसपाटीपासून सुमारे २२००० फूट उंचीच्या पर्वतरांगेचं आपल्या परवानगीने आम्ही क्वीन मॉड पर्वतश्रेणी असं नामकरण केलं आहे. ८९ अंश दक्षिण अक्षवृत्तापासून दक्षिण धृवावर पोहोचेपर्यंत आढळलेल्या मोठ्या पठाराला आम्ही आपलं - किंग हकून ७ वा असं नाव दिलं आहे ! - रोनाल्ड अ‍ॅमंडसेन, पोलहेम, ९० अंश दक्षिण - १७ डिसेंबर १९११."
आपल्या पाठोपाठ दक्षिण धृवावर पोहोचणारा पहिला माणूस कॅप्टन स्कॉट असेल याची अ‍ॅमंडसेनला खात्री होती. नॉर्वेच्या राजाच्या नावाने लिहीलेलं हे पत्रं पोहोचवण्याची विनंती करणारी चिठी त्याने स्कॉटच्या नावाने लिहीली.

अ‍ॅमंडसेन म्हणतो,
" ज्या मार्गाने आम्ही दक्षिण धृवावर पोहोचलो होतो, त्याचा विचार करता फ्रामहेमकडे परतताना वाटेत काहीही घडण्याची शक्यता होती ! दुर्दैवाने आमच्यापैकी कोणीही जिवंत परत गेला नाही तर आम्ही दक्षिण धृव गाठल्याची बातमी नॉर्वेपर्यंत पोहोचवण्यासाठी ते पत्रं कामी येणार होतं !"
राजाच्या नावने लिहीलेलं पत्रं आणि स्कॉटला लिहीलेल्या चिठीव्यतिरिक्त अ‍ॅमंडसेनने स्कॉटच्या तुकडीसाठी काही साधनसामग्री मागे ठेवली होती. उत्तर धृवाच्या मोहीमेकरता स्कॉटने पाठवलेल्या उपकरणांचा त्यात समावेश होता. त्याचबरोबर रेनडीयरच्या कातड्यापासून बनवलेले उबदार कपडे, एक सेक्स्टंट आणि इतर काही उपकरणं होती.

संध्याकाळी साडेसातच्या सुमाराला अ‍ॅमंडसेनने दक्षिण धृवाचा निरोप घेतला आणि उत्तरेकडे मोहरा वळवला.

" गुडबाय डियर पोल !" अ‍ॅमंडसेन उद्गारला, " पुन्हा आपली भेट होईल असं वाटत नाही !"

विस्टींगने आपल्या डायरीत स्कॉटविषयी सहानुभूती व्यक्तं केली,
" बिचारा कॅप्टन स्कॉट ! इतक्या मेहनतीनंतर इथे पोहोचल्यावर इथे नॉर्वेजीयन झेंडा आणि पोलहेम पाहून काय वाटेल याची कल्पनाही करवत नाही !"
अ‍ॅमंडसेन दक्षिण धृवावर विजयी झेंडा रोवून परत फिरत असताना कॅप्टन स्कॉट कुठे होता ?

अ‍ॅमंडसेनचा मार्ग :-


स्कॉटच्या तुकडीची धीम्या गतीने प्रगती चालू होती. बर्फातून स्लेज ओढताना त्यांना अपार कष्ट पडत होते. दिवसाला ११ - १२ मैलांच्या पलीकडे मजल मारणं त्यांना अशक्यं होत होतं. १५ डिसेंबरला त्यांनी ८४ अंश दक्षिण अक्षवृत्त ओलांडलं. पृष्ठभागावरील बर्फाचा थर आता कमी होत होता. मात्रं त्या दिवशी संध्याकाळी कँपच्या नियोजीत जागी पोहोचण्यापूर्वीच पुन्हा बर्फवृष्टीला सुरवात झाली. निरुपायाने त्यांना थांबणं भाग पडलं. स्कॉटने निराशेने आपल्या डायरीत नोंद केली,

" बर्फ पडण्यास सुरवात झाल्याने आम्हांला थांबणं भागंच पडलं होतं ! अद्यापही आमचं भाग्यं साथ देत नाही. शॅकल्टनच्या तुलनेत आम्ही चांगलेच कमनशिबी ठरलो आहोत !"

टेरा नोव्हा मोहीमेतील मॅकमुर्डो साऊंडच्या पश्चिमेला ग्रॅनाईट हार्बर इथल्या संशोधनासाठी गेलेल्या ग्रिफीथ टेलरच्या तुकडीतील सदस्य ट्रेगेव्ह ग्रान याने १५ डिसेंबरला आपल्या डायरीत एक विलक्षण नोंद केली,

" अ‍ॅमंडसेन १५ ते २० डिसेंबरच्या दरम्यान दक्षिण धृवावर पोहोचला अशी तार आल्याचं मला स्वप्नं पडलं !"

बर्फातून वाट काढत स्कॉटची वाटचाल सुरूच होती. स्लेज ओढून नेण्याची अपार श्रम त्यांना पडत होते, परंतु त्याला काहीही इलाज नव्हता.

" आम्हांला शक्यं तितक्या घाईने पुढे जावं लागेल !" स्कॉटने आपल्या डायरीत नोंद केली, " गेट वे जवळच्या वादळामुळे आणि नंतरच्या बर्फवृष्टीमुळे आम्ही शॅकल्टनच्या वेळापत्रकापेक्षा सुमारे ६ दिवस मागे आहोत. स्कीईंगच्या साहीत्याचं काय करावं हे समजत नाही ! त्याचं वजन खूप आहे, परंतु काही ठिकाणी त्याच्याशिवाय पर्याय नाही ! आम्ही भराभर पुढची मजल मारु शकलो, तर शॅकल्टनचं वेळापत्रक गाठणं अशक्यं नाही !"

अ‍ॅमंडसेनच्या तुकडीचा परतीचा प्रवास सुरु झाला. दिवसा विश्रांती घेऊन रात्रीचा प्रवास करण्याची त्यांची योजना होती. त्यामुळे सूर्यकिरण पाठीमागच्या बाजूने येणार होते आणि त्यामुळे येऊ शकणारा तात्पुरत्या अंधत्वाचा धोका टळणार होता.

अ‍ॅमंडसेनने दक्षिण धृव गाठण्यात स्कॉटवर मात केली असली, तरीही आपल्यापाठोपाठ एक-दोन दिवसांतच स्कॉट दक्षिण धृवावर येऊन पोहोचेल अशी त्याला अपेक्षा होती. दक्षिण धृवावर पोहोचल्याची बातमी सर्व जगाला आपण सर्वप्रथम द्यावी अशी अ‍ॅमंडसेनची रास्त इच्छा होती. त्या इराद्याने त्याने परतीच्या वाटेवर लवकर मार्गक्रमणा करण्याची सूचना केली. जालांड सर्वात पुढे होता. त्याच्या मार्गदर्शनाखाली सर्वांनी उत्तरेचा मार्ग अनुसरला.

अ‍ॅमंडसेनला स्कॉटच्या दक्षिण धृव गाठून परतण्याविषयीची वाटत असलेली भीती अनाठायी होती. स्कॉट धृवापासून अद्याप साडेपाचशे मैलांवर होता. अर्थात अ‍ॅमंडसेनला याची काहीच कल्पना नव्हती !

१८ डिसेंबरला स्कॉटने ८४'३४'' अंश दक्षिण अक्षवृत्त गाठलं. मात्रं वाटेत त्यांना बर्फाच्या लाटांमुळे काहीशा धोकादायक बनलेल्या प्रदेशातून मार्ग काढावा लागला होता. मात्रं हळूहळू परिस्थिती सुधरत होती. पॄष्ठभागावरील भुसभुशीत हिमाची जागा आता टणक बर्फाने घेतल्यामुळे भराभर अंतर काटणं त्यांना सोपं जात होतं.

२० डिसेंबरला स्कॉटने बिअर्ड्मूर ग्लेशीयरवर ६५०० फूट उंची गाठली. बर्फावर चालण्यासाठी आवश्यक असलेले क्रॅम्पॉन्स बुटांवर चढवल्याने आता त्यांना होणारा त्रास कमी झाला होता. मात्रं बॉवर्सच्या स्लेजचा स्लेजमीटर वाटेत बर्फात गायब झाला ! खूप शोधाशोध करुनही तो मिळालाच नाही !

पूर्वी ठरलेल्या योजनेप्रमाणे दुस-या दिवशी चार माणसांना मागे फिरुन केप इव्हान्सचा मार्ग सुधरावा लागणार होता. परत जाणा-या या तुकडीत स्कॉटने अ‍ॅटकिन्सन, कोहेन, राईट आणि चेरी-गॅराड यांची निवड केली. स्कॉटच्या या निर्णयावर राईटने नाराजी व्यक्त केली. तो म्हणतो,

" टेडी इव्हान्स पुढे जाणार होता आणि मी आणि चेरी-गॅराड मागे जाणार होतो ! स्कॉटचा हा निर्णय अनाकलनीय होता. टेडी इव्हान्स अत्यंत कमजोर होता. शारिरीकदृष्ट्या मी आणि गॅराड दोघंही त्याच्यापेक्षा अधिक सक्षम होतो !"

 स्कॉटने राईटवर परतीच्या तुकडीच्या नॅव्हीगेटरची जबाबदारी सोपवली होती. मात्रं टेडी इव्हान्सला पुढे नेण्याचं कारण त्याने दिलं नाही. चेरी-गॅराड म्हणतो,

" मला ज्या गोष्टीची भीती वाटत होती अखेर तेच झालं ! केप इव्हान्सला परतणा-या तुकडीत माझा समावेश करण्यात आला होता. स्कॉटने त्याला मदत करु शकणारे दर्यावर्दी पुढे जाणा-या तुकडीत निवडले होते."

विल्सनने अ‍ॅटकिन्सनला पुढे जाऊ शकणा-या लोकांविषयी त्याचं मत विचारलं होतं. अ‍ॅटकिन्सनने लॅशीची निवड केली. कोणत्याही परिस्थीत टेडी इव्हान्सला परत पाठवण्याबद्दल दोघांचं एकमत होतं. इव्हान्सच्या शारिरीक आणि मानसिक क्षमतेबद्दल दोघांचंही प्रतिकूल मत होतं, परंतु डिस्कव्हरी मोहीमेपासून स्कॉटची इव्हान्सवर मेहेरनजर होती. स्कॉटचा निर्णय दोघांनाही निमूटपणे मान्य करावा लागला.

२१ डिसेंबरला स्कॉटने ८५ अंश दक्षिण अक्षवृत्त ओलांडलं. वाटेत एका बर्फाळ कपारीत अ‍ॅटकिन्सन आणि टेडी इव्हान्स गळ्यापर्यंत रुतले होते ! सुदैवाने दोघांनाही बाहेर काढण्यात त्यांना यश आलं. बिअर्डमूर ग्लेशीयरवरील चढाई पूर्ण करुन ते आता त्याच्या माथ्यावर पोहोचले होते.

२२ डिसेंबरला ८५'१३'' अंश दक्षिण अक्षवृत्तावर स्कॉटने डेपो कँप उभारला. परतीच्या वाटेवर दोन तुकड्यांना आवश्यक असलेल्या साधनसामग्रीची त्यात तरतूद करण्यात आली होती.


अपर बिअर्डमूर ग्लेशीयरवरील स्कॉटचा डेपो कँप

अ‍ॅटकिन्सन, राईट, कोहेन आणि चेरी-गॅराडने परतीची वाट पकडली. निघण्यापूर्वी स्कॉटने अ‍ॅटकिन्सनला पुढील हालचालींविषयी सूचना दिल्या.

" मेयर्सला परत जावं लागण्याची शक्यता आहे. तसं झालं तर कुत्र्यांच्या दोन तुकड्या घेऊन शक्य तितक्या दक्षिणेला येण्याचा प्रयत्न कर ! आम्हांला परत येताना आवश्यंक त्या साधनसामग्रीची तजवीज डेपो मध्ये करुन ठेव. परंतु आम्ही परत येण्यासाठी कुत्र्यांच्या मदतीवर अवलंबून नाही ! पुढच्या वर्षी स्लेजसाठी कुत्र्यांची आवश्यकता लागण्याची शक्यता आहे, त्यामुळे त्यांच्याबाबतीत जास्तं रिस्क घेऊ नका !"

स्कॉटच्या या सूचनेचा परिणाम काय होणार होता हे येणारा काळच ठरवणार होता !

चेरी-गॅराडने डायरीत नोंद केली,
" डेपो उभारल्यावर त्यांचा निरोप घेऊन आम्ही निघालो. बर्फवृष्टी सुरु होती. एका विशीष्ट वळणावर आम्ही मागे वळून पाहीलं तेव्हा दूर अंतरावर काळ्या ठिपक्याप्रमाणे आम्हाला तो डेपो दिसत होता ! त्या वळणानंतर तो दृष्टीआड गेला. इथून पुढे दक्षिण धृव गाठणं स्कॉटला सहजच शक्यं होईल. आम्ही उत्तरेची दिशा पकडली. लवकरात लवकर केप इव्हान्सला पोहोचणं हे आता आमच्यापुढचं ध्येयं होतं."

दक्षिण धृवावरुन परत फिरलेल्या अ‍ॅमंडसनची दिवसाला साडेसतरा मैलाच्या वेगाने अ‍ॅक्सेल हेइबर्ग ग्लेशीयरच्या दिशेने वाटचाल सुरु होती !