अमरीश पुरी: जीवन आणि कार्य

अमरीश पुरी: जीवन आणि कार्य

प्रारंभिक जीवन आणि पार्श्वभूमी

अमरीश पुरी यांचा जन्म २२ जून १९३२ रोजी पंजाबमधील नवांशहर येथे झाला. त्यांचे वडील लाला निहाल चंद पुरी आणि आई वेद कौर होत्या. अमरीश पुरी यांचे कुटुंब मूळतः जालंधर जिल्ह्यातील होते. त्यांचे मोठे भाऊ मदन पुरी आणि चमन पुरी हे देखील अभिनेते होते. अमरीश यांचे बालपण त्यांच्या भावंडांसोबत नवांशहरमध्ये गेले. त्यांचे शालेय शिक्षण स्थानिक शाळेत झाले.

अमरीश पुरी यांना लहानपणापासूनच अभिनयाची आवड होती. शाळेतील नाटकांमध्ये ते सक्रियपणे भाग घेत असत. त्यांचे वडील त्यांना डॉक्टर किंवा इंजिनियर बनवू इच्छित होते, परंतु अमरीश यांचे मन अभिनयात रमले होते.

त्यांनी बी.ए. ची पदवी प्राप्त केली आणि त्यानंतर हिमाचल प्रदेशात काही काळ नोकरी केली. मात्र, अभिनयाच्या ध्येयाने त्यांना मुंबईकडे आकर्षित केले.

व्यावसायिक प्रवास आणि संघर्ष

अमरीश पुरी यांनी १९५० च्या दशकात मुंबईत प्रवेश केला. अभिनयाच्या संधी शोधत असताना, त्यांना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. सुरुवातीला त्यांना चित्रपटांमध्ये काम मिळवणे कठीण झाले. त्यांनी अनेक ऑडिशन्स (Auditions) दिल्या, पण त्यांना सतत नकार मिळत राहिला. त्यांच्या चेहऱ्यावरील कठोरता आणि आवाजातील जरब यामुळे निर्माते त्यांना नायकाच्या भूमिकेसाठी योग्य मानत नसत.

अखेरीस, त्यांनी रंगभूमीवर (Theater) काम करण्यास सुरुवात केली. सत्यदेव दुबे आणि गिरीश कर्नाड यांसारख्या दिग्दर्शकांसोबत त्यांनी अनेक नाटकांमध्ये काम केले. रंगभूमीने त्यांना अभिनयाच्या विविध छटा समजून घेण्यास मदत केली. नाटकांमध्ये काम करत असताना, त्यांनी आपल्या आवाजावर आणि देहबोलीवर खूप मेहनत घेतली.

१९७० च्या दशकात अमरीश पुरी यांनी चित्रपटांमध्ये छोट्या भूमिका साकारण्यास सुरुवात केली. ‘प्रेम पुजारी’ (१९७०) हा त्यांचा पहिला चित्रपट होता, ज्यात त्यांनी छोटी भूमिका केली होती. त्यानंतर त्यांनी ‘रेश्मा और शेरा’ (१९७१) आणि ‘हलचल’ (१९७१) यांसारख्या चित्रपटांमध्ये काम केले. मात्र, या चित्रपटांमुळे त्यांना विशेष ओळख मिळाली नाही.

१९८० च्या दशकात अमरीश पुरी यांच्या कारकिर्दीला कलाटणी मिळाली. ‘हम पांच’ (१९८०) या चित्रपटात त्यांनी साकारलेल्या ‘वीर प्रताप सिंग’ या नकारात्मक भूमिकेमुळे ते प्रसिद्धीच्या झोतात आले. त्यानंतर त्यांनी अनेक चित्रपटांमध्ये खलनायकाच्या भूमिका साकारल्या आणि ते हिंदी चित्रपटसृष्टीतील (Hindi Film Industry) सर्वात लोकप्रिय खलनायक बनले.

उच्च कारकीर्द आणि सुपरस्टारडम

अमरीश पुरी यांनी आपल्या कारकिर्दीत ४०० हून अधिक चित्रपटांमध्ये काम केले. त्यांनी साकारलेल्या खलनायकी भूमिकांमुळे ते घराघरात पोहोचले. त्यांचा भारदस्त आवाज, प्रभावी संवादफेक आणि करारी देहबोली यामुळे त्यांच्या भूमिका अधिक प्रभावी वाटत होत्या.

अमरीश पुरी यांच्या काही गाजलेल्या भूमिका:

• मोगॅम्बो (मिस्टर इंडिया): ‘मोगॅम्बो खुश हुआ’ हा त्यांचा সংলাপ आजही लोकांच्या मनात आहे.
• ठाकूर दुर्जन सिंग (विधाता): या चित्रपटातील त्यांची भूमिका खूप गाजली.
• बलवंत राय (घायल): या चित्रपटातील त्यांची क्रूर भूमिका आजही लोकांना आठवते.
• राजा साहेब (कोयला): या चित्रपटातील त्यांची भूमिका नकारात्मकतेचा कळस होती.
• चौधरी बलदेव सिंग (दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे): या चित्रपटातील त्यांची भूमिका एका कठोर वडिलांची होती, जी प्रेक्षकांच्या मनाला भावली.

अमरीश पुरी यांनी केवळ हिंदीच नव्हे, तर मराठी, कन्नड, पंजाबी, मल्याळम, तेलगू आणि हॉलिवूड चित्रपटांमध्येही काम केले. त्यांनी ‘इंडियाना जोन्स अँड द टेम्पल ऑफ डूम’ (Indiana Jones and the Temple of Doom) या हॉलिवूड चित्रपटात नकारात्मक भूमिका साकारली होती.

वैयक्तिक जीवन

अमरीश पुरी यांचे वैयक्तिक जीवन साधे आणि शिस्तबद्ध होते. १९५७ मध्ये त्यांचे उर्मिला दिवेकर यांच्याशी लग्न झाले. त्यांना राजीव आणि नम्रता ही दोन मुले आहेत. अमरीश पुरी आपल्या कुटुंबावर खूप प्रेम करत होते आणि कामातून वेळ काढून ते कुटुंबासोबत वेळ घालवत असत.

अमरीश पुरी यांना वाचनाची आणि बागकामाची आवड होती. त्यांच्या घरी एक मोठे ग्रंथालय होते, ज्यात विविध विषयांची पुस्तके होती. ते नियमितपणे वर्तमानपत्रे आणि मासिके वाचत असत. त्यांना वेगवेगळ्या प्रकारची झाडे लावण्याची आवड होती आणि त्यांनी आपल्या बागेत अनेक दुर्मिळ झाडे लावली होती.

तपशीलवार चित्रपट कारकीर्द

अमरीश पुरी यांनी आपल्या कारकिर्दीत अनेक उत्कृष्ट चित्रपटांमध्ये काम केले. त्यांच्या काही निवडक चित्रपटांचे विश्लेषण:

मिस्टर इंडिया (१९८७): या चित्रपटात त्यांनी साकारलेला ‘मोगॅम्बो’ हा खलनायक आजही लोकांच्या लक्षात आहे. मोगॅम्बोची वेशभूषा, त्याची बोलण्याची पद्धत आणि त्याचे हावभाव अमरीश पुरी यांनी उत्कृष्टपणे साकारले. या भूमिकेमुळे ते केवळ भारतातच नव्हे, तर जगभरात प्रसिद्ध झाले.

घायल (१९९०): या चित्रपटात त्यांनी ‘बलवंत राय’ नावाच्या एका भ्रष्ट व्यावसायिकाची भूमिका साकारली होती. बलवंत राय हा अत्यंत क्रूर आणि निर्दयी असतो. अमरीश पुरी यांनी ही भूमिका अत्यंत प्रभावीपणे साकारली. त्यांच्या अभिनयामुळे ही भूमिका अधिक जीवंत वाटली.

दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे (१९९५): या चित्रपटात त्यांनी ‘चौधरी बलदेव सिंग’ नावाच्या एका पारंपरिक विचारांच्या वडिलांची भूमिका साकारली. सुरुवातीला ते आपल्या मुलीच्या प्रेमविवाहला विरोध करतात, पण नंतर ते तिची खुशी पाहून माघार घेतात. अमरीश पुरी यांनी ही भूमिका अत्यंत संवेदनशीलपणे साकारली.

कोयला (१९९७): या चित्रपटात त्यांनी ‘राजा साहेब’ नावाच्या एका दुष्ट जमीनदाराची भूमिका साकारली. राजा साहेब हा एका तरुणीला जबरदस्तीने आपल्या घरी ठेवतो आणि तिच्यावर अत्याचार करतो. अमरीश पुरी यांनी ही भूमिका अत्यंत क्रूरपणे साकारली.

पुरस्कार आणि सन्मान

अमरीश पुरी यांना त्यांच्या उत्कृष्ट अभिनयासाठी अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले:

• सर्वोत्कृष्ट खलनायक फिल्मफेअर पुरस्कार: ‘मेरी जंग’ (१९८६), ‘घायल’ (१९९०), ‘करण अर्जुन’ (१९९५)
• स्टार स्क्रीन पुरस्कार: ‘घातक’ (१९९६)
• झी सिने पुरस्कार: ‘बादशाह’ (१९९९)

याव्यतिरिक्त, त्यांना अनेक राज्य आणि राष्ट्रीय स्तरावरील पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले.

वारसा आणि प्रभाव

अमरीश पुरी यांनी भारतीय चित्रपटसृष्टीवर (Indian Cinema) आपल्या अभिनयाचा अमिट ठसा उमटवला आहे. त्यांनी साकारलेल्या खलनायकी भूमिकांमुळे ते नेहमीच लोकांच्या लक्षात राहतील. त्यांच्या अभिनयाने अनेक पिढ्यांना प्रेरणा दिली आहे. त्यांचे संवाद आणि त्यांची देहबोली आजही लोकांमध्ये लोकप्रिय आहेत.

अमरीश पुरी यांनी केवळ चित्रपटांमध्येच नव्हे, तर रंगभूमीवरही महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. त्यांनी अनेक नाटकांमध्ये काम केले आणि रंगभूमीला एक नवी ओळख दिली. त्यांच्या कार्यामुळे भारतीय रंगभूमी समृद्ध झाली.

Interesting Trivia & Unknown Facts

• अमरीश पुरी यांनी सुरुवातीला कामगार मंत्रालयात (Labor Ministry) नोकरी केली होती.
• त्यांनी एका नाटकामध्ये महात्मा गांधींची (Mahatma Gandhi) भूमिका साकारली होती, जी खूप गाजली.
• स्टीव्हन स्पीलबर्ग (Steven Spielberg) यांनी त्यांना ‘इंडियाना जोन्स’ चित्रपटात भूमिका दिली, कारण ते त्यांच्या आवाजाने खूप प्रभावित झाले होते.

मृत्यू

अमरीश पुरी यांचे १२ जानेवारी २००५ रोजी मेंदूच्या रक्तस्रावामुळे (Brain Hemorrhage) निधन झाले. ते ७२ वर्षांचे होते. त्यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीवर शोककळा पसरली. त्यांच्या पार्थिवावर मुंबईत शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार करण्यात आले. त्यांच्या पश्चात पत्नी उर्मिला पुरी, मुलगा राजीव पुरी आणि मुलगी नम्रता पुरी असा परिवार आहे.

अमरीश पुरी हे नेहमीच आपल्या अभिनयासाठी आणि आपल्या कामासाठी ओळखले जातील. ते भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक महान कलाकार होते आणि त्यांचे योगदान नेहमीच स्मरणात राहील.