Get it on Google Play
Download on the App Store

अध्याय १८

श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीकृष्णाय नमः ॥
आजि अविद्यातिमिर गेलें हरपोनी ॥ भक्तविजय उगवला वासरमणी ॥ देवैतभेदाचीं नक्षत्रें गगनीं ॥ गेलीं लोपोनि निजतेजें ॥१॥
तेणें ज्ञानप्रकाशें साचार ॥ नवविध मार्ग जाहले गोचर ॥ मग साधकजनीं करून विचार ॥ श्रवणपंथें चालिजे ॥२॥
एक कीर्तनमार्गें निश्चितीं ॥ लागले प्रेमळाचे संगतीं ॥ तेणें जड मूढ तारून प्रीतीं ॥ केला श्रीपती स्वाधीन ॥३॥
एक मननाचिया वाटा ॥ लक्षूनि चालिले चोंहटा ॥ एक स्मरणाच्या दरकुटा ॥ एकाग्रचित्तें बैसले ॥४॥
कोणासी आवडे पदसेवन ॥ त्यांहीं त्याच पंथें केलें नमन ॥ एक अर्चन नगर देखून ॥ चालिले सत्वर त्या ठाया ॥५॥
कोणी वंदनमार्गी धरूनि प्रीती ॥ तिकडेच चालिले सत्वरगती ॥ एक आत्मनिवेदनाचे पंथीं ॥ लागले निश्चितीं निजप्रेमें ॥६॥
ऐसे नवविध मार्ग प्रांजळ ॥ साधकीं केले अति चोखाळ ॥ आणिकही भक्त प्रेमळ ॥ लागले तत्काळ त्याच पंथीं ॥७॥
मागिले अध्यायीं कथा अद्भुत ॥ गोरियासी फुटले हस्त ॥ मृत बाळक रुक्मिणीकांत ॥ आणोनि दिधले तयासी ॥८॥
मग गोरा जोडोनि हात ॥ सकळ संतांसी विनवित ॥ माझा आश्रम करावया पुनीत ॥ चलावें त्वरित मंदिरा ॥९॥
बहुत आर्त देखोन ॥ अवश्य म्हणती संतजन ॥ तेच पायीं सत्वर गमन ॥ करिते जाहले तेधवां ॥१०॥
गोरियाचें सदनाप्रती ॥ वैष्णव आले सत्वरगती ॥ परम हर्ष वाटला चित्तीं ॥ नमन प्रीतीं करितसे ॥११॥
बैसावया तृणासन ॥ देऊनि केलें चरणक्षालन ॥ तें तीर्थ करितां प्राशन ॥ संतोष मनीं वाटला ॥१२॥
षोडशोपचारें पूजन करून ॥ षड्रसीं घातलें भोजन ॥ मुखशुद्धीस तुलसीपान ॥ दिधलें आणून सकळांसी ॥१३॥
निवृत्ति ज्ञानदेव सोपान ॥ नामा सांवता वैष्णवजन ॥ मुक्ताबाई गुणनिधान ॥ बैसलीं संपूर्ण स्वस्थानीं ॥१४॥
ज्ञानदेव म्हणे गोरियाकारण ॥ तुवां घट बैसविले घालूनि आसन ॥ त्यांत हिरवें भाजलें निवडोन ॥ आम्हांकारणें सांगिजे ॥१५॥
ऐसें बोलतां ज्ञानेश्वर ॥ तर्केंचि जाणितला विचार ॥ मग गोरियानें थापटी सत्वर ॥ हातीं घेतली तेधवां ॥१६॥
सकळ संतांचें मस्तकावरी ॥ थापटी हाणी ते अवसरीं ॥ मौन धरूनि निजअंतरीं ॥ उगेच बैसले सकळिक ॥१७॥
नामयापासीं येतां जाण ॥ म्हणे उगेंच कां करिसी मज ताडण ॥ गोरा म्हणे हें भाजन ॥ हिरवेंचि आहे अद्यापि ॥१८॥
तंव मुक्ताबाई म्हणे त्यासी ॥ गोर्‍या कैसें कळलें तुजसी ॥ भला परीक्षक सुजाण होसी ॥ जाणवलें मज निश्चित ॥१९॥
हिरे रत्नमुक्ताफळांसी ॥ जोहरी परीक्षिती त्यांसी ॥ तैसे कुंभार भाजनांसी ॥ निजदृष्टीसीं ओळखती ॥२०॥
कीं रोगियास व्याधि असतां सहज ॥ ओळखूं जाणे वैद्यराज ॥ तेवीं हिरवें भाजलें कळलें तुज ॥ दृष्टीं देखतां क्षणमात्रें ॥२१॥
ऐसी ऐकूनियां मात ॥ गदगदां हांसती सकळ संत ॥ नामा विरोनि गेला मनांत ॥ चिंताक्रांत जाहला ॥२२॥
मग सत्वर उठोनि त्या अवसरा ॥ नामदेव आले पंढरपुरा ॥ मग भेटोनि रुक्मिणीवरा ॥ जीवींचें निजगुज सांगत ॥२३॥
कंठ होऊनि सद्गदित ॥ नेत्रीं वाहती अश्रुपात ॥ म्हणे देवा अपमानें बहुत ॥ जाहला संतप्त जीव माझा ॥२४॥
मग हांसोनि जगज्जीवन ॥ नामयासी दिधलें आलिंगन ॥ म्हणे बोलिलें तुज कवण ॥ सांग संकोच न धरितां ॥२५॥
नामा म्हणे हृषीकेशी ॥ सन्मान सांगावा जनांसी ॥ आणि अपमान सांगावा मनासी ॥ रीती ऐसी असे कीं ॥२६॥
यावरी बोले रुक्मिणीरमण ॥ मी तुझे मनींची जाणतों खूण ॥ तुजविण मज सखा सज्जन ॥ न दिसे आन सर्वथा ॥२७॥
अत्यंत मित्रासी सांगतां गुज ॥ चित्तीं येऊं न द्यावी लाज ॥ ऐसें नामयासी अधोक्षज ॥ बोलिले सहज निजप्रीतीं ॥२८॥
मग म्हणे देवा ऐक मात ॥ गोरा कुंभार तुझा भक्त ॥ तेणें घरा नेऊनि संत ॥ अघटित एक केलें कीं ॥२९॥
बैसवूनि तृणासनीं ॥ पूजा केली प्रीतीकरूनी ॥ मग ज्ञानदेवें खुणावोनी ॥ तयालागीं सांगितलें ॥३०॥
मग थापटी घेऊनी करीं ॥ मारी सर्वांचें मस्तकावरी ॥ परी मौन धरूनि अंतरीं ॥ कोणी उत्तर न देती ॥३१॥
मजपासीं येतां मारावया ॥ भय वाटले देवराया ॥ मग दूर होईं म्हणितलें तया ॥ तुझे पाय आठवूनि ॥३२॥
ऐसी ऐकतांचि मात ॥ हांसूं लागले सकळ संत ॥ ज्ञानदेव मुक्ताबाईसमवेत ॥ करिती कुचेष्टा निजांगें ॥३३॥
गोरा म्हणे मजलागून ॥ हें हिरवेंचि आहे भाजन ॥ ऐकूनि हांसले संतजन ॥ लज्जायमान मी जाहलों ॥३४॥
मग उठोनि वेगेंसीं ॥ सांगावया आलों तुजपासीं ॥ ऐसें सांगतां नामयासी ॥ हृषीकेशी हांसले ॥३५॥
नामयासी म्हणे जगज्जीवन ॥ ते यथार्थ बोलिले तुजलागून ॥ जो सद्गुरूसी न जाय शरण ॥ अपक्व म्हणती तयासी ॥३६॥
ऐसें बोलतां चक्रपाणी ॥ नामा विरला अंतःकरणीं ॥ जेवीं लवणावरी घालितां पाणी ॥ जाय विरूनि क्षणमात्रें ॥३७॥
कीं साखरेवरी घालितां जळ ॥ विरूनि जाय तत्काळ ॥ तेवीं वचन बोलतां घननीळ ॥ भक्त प्रेमळ चिंतावला ॥३८॥
मग पुढती दोवसी बोले उत्तर ॥ तूं करिसील दुःखाच परिहार ॥ म्हणोनि गार्‍हाणें सत्वर ॥ सांगावयासी तुज आलों ॥४०॥
तुवां अवकृपा धरूनि पाटीं ॥ त्यां सारिखीच मज सांगसी गोष्टी ॥ आतां आम्हां ठाव जगजेठीं ॥ न दिसे कोठें बैसावया ॥४१॥
धरणी उबगली वृक्षासी ॥ तरी ठावचि नाहीं जावयासी ॥ कीं मायेनें टाकितां बाळकासी ॥ कोण तयासी सांभाळी ॥४२॥
कांसवी न पाहे पिलियांप्रतीं ॥ तरी तीं वांचतील कैशा रीतीं ॥ राजा न करी न्यायनीती ॥ तरी प्रजा पावती सुख सांभाळी ॥४३॥
तेवीं तुम्हींच आजि चक्रपाणी ॥ उदास केलें मजलागूनी ॥ आतां दुजें त्रिभुवनीं ॥ कोणी न दिसे तुजपरतें ॥४४॥
नामयासी बोले पंढरीनाथ ॥ तुझें माझें एक चित्त ॥ जेवीं पुष्पामाजी मकरंद वसत ॥ नाहीं द्वैत दोघांसी ॥४५॥
तेवीं तूं माझा जीवप्राण ॥ नको उदास बोलूं वचन ॥ आतां सद्गुरूसी शरण जाऊन ॥ द्वैतखंडन करावें ॥४६॥
नामा म्हणे देवाधिदेवा ॥ सद्गुरु मज कासया हवा ॥ तूं सन्निध असतां केशवा ॥ मग कैंचे जीवास बंधन ॥४७॥
व्रतें तपें यज्ञ दानें ॥ तुजलागूनि करावीं अनुष्ठानें ॥ तुझी प्राप्ति व्हावयाकारणें ॥ जावें शरण सद्गुरुसी ॥४८॥
अकस्मात मिळालिया शर्करा ॥ मग कासया जावें बाजारा ॥ कीं मुखीं पडतां पीयूषधारा ॥ मग चरावया डोंगरा कां जावें ॥४९॥
कीं आइतेंच पक्वान्न आलें देख ॥ मग कासया करावा स्वयंपाक ॥ घरीं द्रव्य जोडल्या अनेक ॥ कासया प्रवास करावा ॥५०॥
तेवीं तूं संनिध असतां जगद्गुरु ॥ मग कासया करावा स्वयंपाक ॥ नामयाचा विचारु ॥ शारंगधरु काय बोले ॥५१॥
अरे नामया ऐक वचन ॥ मी रामावतारीं जाण ॥ वसिष्ठासी जाऊन शरण ॥ आध्यात्मज्ञान पुसिलें ॥५२॥
कृष्णावतारीं सांदीपनीसी ॥ शरण गेलों सद्भावेंसी ॥ शरण गेलों सद्भावेंसीं ॥ तेव्हांच आत्मज्ञान मजसी ॥ प्राप्त जाहलें निश्चित ॥५३॥
यालागीं माझें ऐकसील वचन ॥ तरी सकळ संतांसी होसील मान्य ॥ ऐसें बोलतां जगज्जीवन ॥ धरिले चरण नामयानें ॥५४॥
म्हणे देवा सांग मजसी ॥ सह्रण जाऊं कोणत्या गुरूसी ॥ ऐसें ऐकोनि हृषीकेशी ॥ काय बोलिले तेधवां ॥५५॥
विसोबा खेचर शिवालयांत ॥ जाहला असे निद्रिस्त ॥ त्याजसारखा ज्ञानी विरक्त ॥ न दिसे जाण त्रिभुवनीं ॥५६॥
तरी सत्वर जाऊनि तया ठाया ॥ शरण जाईं त्या सद्गुरुराया ॥ मग नमस्कारूनियां पायां ॥ अश्रु नयनीं लोटले ॥५७॥
नामा म्हणे देवा तुजविण ॥ मज कंठेना एक क्षण ॥ यासी म्हणसील काय प्रमाण ॥ तरी तुझीच आणि वाहतसें ॥५८॥
मग म्हणे शारंगधरु ॥ नामया रक्षीं लोकाचारु ॥ तुवां जरी न केला सद्गुरु ॥ तरी अज्ञान नर केवीं तरती ॥५९॥
ऐसें बोलतां चक्रपाणी ॥ नामा उठिला तये क्षणीं ॥ परम कष्ट वाटले मनीं ॥ कैशा रीतीं तें ऐका ॥६०॥
जेवीं श्रीकृष्ण उद्धवाकारण ॥ एकादशस्कंधीं सांगोनि ज्ञान ॥ बदरिकाश्रमीं त्याजकारण ॥ पाठवितां कष्ट पावले ॥६१॥
त्याचाचि अवतार साक्षात ॥ कलियुगीं झाला नामा भक्त ॥ म्हणोनि योजूनि दृष्टांत ॥ त्याचा त्यासीच दिधला ॥६२॥
व्रतांमाजी एकादशी ॥ कीं दैवतांमाजी हृषीकेशी ॥ तीर्थांत चंद्रभागेऐसी ॥ उपमा द्यावयासी दिसेना ॥६३॥
जे उदंड करिती तीर्थाटन ॥ परी अधिकचि वाढे अभिमान ॥ आणि चंद्रभागा पाहतां दुरून ॥ निरभिमानी होय प्राणी ॥६४॥
हें मी काय वर्णूं थोरी ॥ जाणती पंढरीचे वारकरी ॥ यास्तव भीमरथीची थोरी ॥ आणिका तीर्था नयेचि ॥६५॥
चंद्रभागेऐसें तीर्थ ॥ आणि पंढरीऐसें क्षेत्र ॥ नाम्याऐसा भक्त पवित्र ॥ नाहीं दिसत त्रिभुवनीं ॥६६॥
तो जातां सद्गुरूचे भेटी ॥ देवाचा वियोग न साहे पोटीं ॥ मग ध्यानांत आणोनि जगजेठी ॥ उठाउठीं चालिला ॥६७॥
मल्लिकार्जुनाचें देउळांत ॥ नामा येऊन पाहे त्वरित ॥ तों विसोबा खेचर निद्रित ॥ जाहले असती ते ठायीं ॥६८॥
पायताण चढवोनि तेच क्षणीं ॥ शाळुंकेवरी ठेविले चरण दोनी ॥ तें नामदेवें देखोनि नयनीं ॥ विस्मित अंतरीं जाहला ॥६९॥
म्हणे हाचि सद्गुरु मजकारणें ॥ धुंडोनि काढिला रुक्मिणीरमणें ॥ शिवमस्तकीं चरण ठेविले जेणें ॥ उन्मत्त होऊनि निजेला ॥७०॥
घेऊं जातां सद्गुरुदर्शन ॥ तो प्रथम देखिला अवगुण ॥ जेवीं पहिला ग्रास घेतां जाण ॥ तों मक्षिका देखिली अन्नांत ॥७१॥
कीं देशावरासी जातां सत्वर ॥ तों पुढें देखे रिती घागर ॥ कीं पुस्तकारंभीं साचार ॥ प्रथमाक्षर चुकलें पैं ॥७२॥
घेऊं जातां सूर्यदर्शन ॥ तों तयासी लागलें ग्रहण ॥ कीं वधूवरांचें घटित पाहतां जाण ॥ तों एक नाडी दिसोनि आली ॥७३॥
कीं द्वितीयेचा चंद्र पाहातां नयनीं ॥ तों अभ्र कोंदलें गगनीं ॥ तेवीं सद्गुरु देखतां दुरूनी ॥ अवगुण दृष्टीं देखिला ॥७४॥
मग सन्निध येऊनि विष्णुभक्त ॥ विसोबासी काय वचन बोलत ॥ तुम्ही म्हणवितां साधुसंत ॥ काय विपरीत हें केलें ॥७५॥
साक्षात शिव पार्वतीरमण ॥ त्यावरी कैसे ठेविले चरण ॥ ऐसें तुमचें ब्रह्मज्ञान ॥ कळों  आलें आम्हांसी ॥७६॥
विसोबा बोले नामया पाहीं ॥ चुकी घडली ये समयीं ॥ सदाशिव नसे जया ठायीं ॥ तेथेंचि ठेवीं पद आतां ॥७७॥
माझें शरीर जर्जर देखा ॥ उठावयासी नाहीं आवांका ॥ तूं विष्णुदास भेटलासी सखा ॥ सांगसी निका विचार ॥७८॥
तरी जेथें नसेल पार्वतीरमण ॥ तेथेंचि उचलोनि ठेवीं चरण ॥ नामदेवें ऐकोनि वचन ॥ निकट सन्निध पातला ॥७९॥
मग निजकरें धरूनि पाय ॥ उचलित जाहला नामदेव ॥ तों अवधा लिंगाकार ठाव ॥ दिसों लागला तेधवां ॥८०॥
जिकडे जिकडे चरण फिरवीत ॥ तिकडे तिकडे लिंगेंचि दिसत ॥ तिळमात्र स्थळ न दिसे रित ॥ चित्तीं विस्मित जाहला ॥८१॥
घंटा मृदंग साचार ॥ अवघा शिवमय आकार ॥ दर्शना आले नारीनर ॥ ते पार्वतीवर दिसताती ॥८२॥
विलोकितां सद्गुरुचरण ॥ तेही शिवमय दिसती जाण ॥ आपणासी पाहे विचारून तों शिवमय निजांगें ॥८३॥
भोंवतें विलोकी निजप्रीतीं ॥ तों देवळासमवेत कैलासपती ॥ नामा विस्मित होऊनि चित्तीं ॥ चरण मस्तकीं वंदिलें ॥८४॥
मग सद्गुरु म्हणती ते अवसरीं ॥ मजला कष्ठ होती भारी ॥ आतां चरण धरेवरी ॥ ठेवीं लवकरी विष्णुभक्तां ॥८५॥
ऐकोनि नामा बोले वचन ॥ तुम्ही ज्ञानसागर चैतन्यवन ॥ स्वामींचें करितां पादसेवन ॥ शिवमय संपूर्ण भासतें ॥८६॥
जिकडे तिकडे कैलासनाथ ॥ अणुमात्र स्थळ न दिसे रित ॥ चित्तीं होऊनि विस्मित ॥ चरण मस्तकीं वंदिले ॥८७॥
विसोबा म्हणे नामयाकारण ॥ ऐका शिवाचें निजध्यान ॥ मग नंदभाषेंचि बोलून ॥ संशयखंडन करीतसे ॥८८॥
मुळू वदनें जयाकारण ॥ उदानु नेत्र दैदीप्यमान ॥ अंगुळु हस्त शोभती जाण ॥ त्याचें ध्यान सांगतों तुज ॥८९॥
मस्तक जयाचा पाहतां दृष्टीं ॥ असे कैवल्याआगळी काठी ॥ आणि पवित्रूंचे तळवटीं ॥ चरण असती तयाचे ॥९०॥
वर्णितां त्याचें महिमान ॥ सेलु लज्जित जाहलें मन ॥ पोकु बोलतां अर्थज्ञान ॥ वेडावले मानसीं ॥९१॥
अठरा वर्णितां नव्हे लेख ॥ तंव ढकारवदनाचा आला देख ॥ तेणें गुण वर्णितां सुरेख ॥ जिव्हा दुखंड जाहल्या ॥९२॥
ऐसा न लागे त्याचा पार ॥ मग अवारू जोडूनियां कर ॥ म्हणे मी ज्ञानेश्वराचा किंकर ॥ याचे चरणीं विनटलों ॥९३॥
ऐसें सद्गुरुवचन ऐकतां ॥ ठसावलें नामयाचे चित्ता ॥ जेवीं अर्जुनासी विश्वरूप दावितां ॥ अनुभव चित्तीं ठसावला ॥९४॥
मग नामा म्हणे सद्गुरुमाय ॥ आम्हां तारक तुझेचि पाय ॥ तुझें चरणवंदनें सोय ॥ अवघें एकमय मज दिसे ॥९५॥
मग विसोबा उठोनि सत्वर ॥ ठेविला मस्तकीं अभयकर ॥ तेव्हां नामयानें रुक्मिणीवर ॥ हृदयकमळीं ओळखिला ॥९६॥
तंव एके दिवसीं सकळ संत ॥ गरुडापरीं मिळाले तयांत ॥ नामयासी पंढरीनाथ ॥ आलिंगन देतसे ॥९७॥
म्हणे त्वां सद्गुरु केल्यावर ॥ आमचा न घेसी समाचार ॥ कैसें मन करूनि निष्ठुर ॥ राहिलास निरंतर त्यापासीं ॥९८॥
यावरी नामा उत्तर देत ॥ तुझें स्वरूप सद्गुरुनाथ ॥ आतां माझिया चित्तांत ॥ द्वैत नसेचि सर्वथा ॥९९॥
ऐकून नामयाचें वचन ॥ संतोषला रुक्मिणीरमण ॥ सकळ संतांसी जगज्जीवन ॥ काय बोलत तेधवां ॥१००॥
आतां तुमचे नामयाकारण ॥ झणीं म्हणूं नका हिरवें भाजन ॥ ऐसें बोलतां जगज्जीवन ॥ कळली खूण ज्ञानदेवा ॥१॥
आणिक रसाळ कथावाणी ॥ श्रोते हो सादर ऐका कानीं ॥ परिसा भागवतें अनुष्ठान करूनी ॥ माता रुक्मिणी आराधिली ॥२॥
प्रसन्न होऊनि आदिमाया ॥ त्यावरी केली पूर्ण दया ॥ कृपादृष्टीं पाहूनियां ॥ केली छाया कृपेची ॥३॥
सगुणस्वरूपें देऊनि भेटी ॥ परिसा भागवत धरिला पोटीं ॥ म्हणे बाळका इच्छा गोमटी ॥ धरिली काय ते मज सांगें ॥४॥
येरू अंतरीं करूनि विचार ॥ मातेसी बोले प्रत्युत्तर ॥ तुझें भजनीं चित्त स्थिर ॥ निरंतर असावें ॥५॥
आणि उद्वेगाची मात ॥ कदा न यावी निजमनांत ॥ ऐसा माझा असे हेत ॥ पुरवीं मनोरथ जननीये ॥६॥
मग एक परिस आणून झडकरी ॥ दिधला तयाचिये करीं ॥ म्हणे यासी जीवावेगळा दूरी ॥ कदा न करीं भागवता ॥७॥
लोह लाविसील यास जितुकें ॥ तुझें घरीं सुवर्ण होय तितुकें ॥ मातेचें वचन ऐकूनि निकें ॥ संतोष वाटला मनांत ॥८॥
जैसे शतक्रतु सायासें करितां ॥ मग अमरपदचि आलें हातां ॥ कीं दशग्रीवें अनुष्ठान करितां ॥ लाधली अवचितां ॥ हेमनगरी ॥९॥
तेवीं समाधान पावूनि चित्ता ॥ नमस्कारिली आदिमाता ॥ मग कमळजा त्याची कांता ॥ परिस दिधला तिजपासीं ॥११०॥
लोह आणूनि ते अवसरीं ॥ तया लावोन पाहती सत्वरीं ॥ तों जांबूनद सुवर्ण झडकरी ॥ जाहलें असे तेधवां ॥११॥
मग समाधान पावूनि कमळजा ॥ म्हणे जगन्माते पार न कळे तुझा ॥ आम्हां दुर्बळांचिया काजा ॥ तुजवांचूनि कोण पावे ॥१२॥
दरिद्रदुःखें पीडिलों बहुत ॥ तुवां केलें आजि कृतार्थ ॥ ऐसें समाधान मनांत ॥ उभयतांचे तेधवां ॥१३॥
कांतेसी एकांतीं नेऊनी ॥ म्हणे हें न सांगावें कोणालागूनी ॥ पडलिया संतांचे श्रवणीं ॥ तरी मजलागोनि हांसती ॥१४॥
उभयतां एकचित्त होऊन ॥ घरांत भक्षिती उत्तमान्न ॥ बाह्यात्कारीं लोकांलागून ॥ दुर्बळावाणें दाखविती ॥१५॥
तळघरीं ठेवूनि धनसंपत्ती ॥ प्रत्यहीं पक्वान्नें भोजन करिती ॥ बाह्याकारीं दाखविती ॥ आपण विरक्त बैरागी ॥१६॥
श्मश्रु बोडोनि मैंद जैसे ॥ यात्रेकर्‍यांस मार्गीं घालिती फांसे ॥ कीं बहुरूपी सोंग आणिती जैसें ॥ संन्यासीच श्रीपाद ॥१७॥
नातरी मुलाम्याची मोहर ॥ सोज्वळ दिसे बाह्यात्कार ॥ कीं जाराचा विशेष आचार ॥ दिसे साचार जनांसी ॥१८॥
कीं पिंगळवेलीचें सुमन ॥ नेत्रांसी साजिरें दिसे दुरून ॥ कीं कृपणमित्रांचें सौजन्य ॥ वरिचेवरी जाणावें ॥१२०॥
तैसाचि परिसा भागवत ॥ लोकांसी दिसे अति विरक्त ॥ परी गृहीं संपत्ति बहुत ॥ परीक्षक जाणती ॥२१॥
जेविला अथवा उपवासी ॥ हें कळे पाहतां मुखासी ॥ निष्कपटी किंवा रागेंसीं ॥ भाषणावरूनि समजे पैं ॥२२॥
कीं स्नेहसूत्र आहे दीपकांत ॥ हें प्रकाशावरूनि कळत ॥ चातुर्य अथवा मूर्खत्व ॥ हें दृष्टीवरूनि कळताहे ॥२३॥
कार्य करूनि आला त्वरेंसीं ॥ हें चतुर ओळखिती चालण्यापासीं ॥ श्रोता दुश्चित किंवा स्वस्थ मानसीं ॥ हें वक्तयासी कळताहे ॥२४॥
तेवीं भागवताचें विरक्तपण ॥ चतुर जाणती सर्वज्ञ सद्गुण अथवा दुर्गुण ॥ न लोपे जाण सर्वथा ॥२५॥
कमळजा त्याची गृहिणी ॥ उदका चालिली एके दिनीं ॥ चंद्रभागेचें भरूनि पाणी ॥ येत परतोनी मंदिरा ॥२६॥
तों नामदेवाची निजकांता ॥ राजाबाई पतिव्रता ॥ वाटेसी भेटली अवचितां ॥ कमळजेसी तेधवां ॥२७॥
तंव राजाई म्हणे तिजकारण ॥ मी सत्वर येतें उदक भरून ॥ तोंपर्यंत या ठिकाणीं जाण ॥ उभें साजणी असावें ॥२८॥
ऐसें म्हणूनि लवलाहें ॥ उदक भरूनि आली पाहें ॥ दोघीजणी एके ठायें ॥ जाहल्या असती तेधवां ॥२९॥
अन्नवस्त्राविण बहुत कष्टी ॥ राजाई तिनें देखिली दृष्टीं ॥ म्हणे सखे जीवींच्या गोष्टी ॥ उठाउठी सांग हो ॥१३०॥
गुज सांगतां मैत्रिणीजवळी ॥ लाजों नये कदाकाळीं ॥ द्वैतकल्पना त्यागोनि सकळी ॥ खेळीमेळीं असावें ॥३१॥
यावरी राजाई बोले सहज ॥ ऐक साजणी जीवींचें गुज ॥ घरधन्यानें सांडूनि लाज गरुडध्वज आधारिला ॥३२॥
नेणेचि मान अपमानता ॥ नाहीं लौकि संसारचिंता ॥ ध्यानांत आणूनि रुक्मिणीकांता ॥ भजन करीत अखंड ॥३३॥
अन्नवस्त्र संकीर्ण घरीं ॥ कुटुंब बहु आहे पदरीं ॥ उपाय करावा कैशापरी ॥ तो सांग झडकरीं मजलागी ॥३४॥
ऐकूनि कमळजा बोले वचन ॥ नामदेव करितो जयाचें भजन ॥ त्यानें कांहीं प्रसन्न होऊन ॥ दिधलें नाहीं तुम्हांसी ॥३५॥
फळ पुष्प जरी न ये वृक्षासी ॥ तरी कासया जीवन घालावें त्यासी ॥ तेवीं भक्षावया न दे हृषीकेशी ॥ तरी कां भजनासी लागला ॥३६॥
विहिरीसी न लागतां जीवन ॥ व्यर्थचि उकरायाचा शीण ॥ तेवीं प्रसन्न न होतां रुक्मिणीरमण ॥ कासया आराधन करावें ॥३७॥
लग्नासी नेदीच अहेरा ॥ तरी कासया पाचारावा सोयरा ॥ तेवीं प्रसन्न न होतां रुक्मिणीवरा ॥ आपण पुजारी कां व्हावें ॥३८॥
औषधाचा न ये गुण ॥ तरी कां करावा रसनेसी शीण ॥ तेवीं प्रसन्न न होतां रुक्मिणीरमण ॥ कासया आराधन करावें ॥३९॥
कां क्षेत्रांत कांहीं नव्हे पिक ॥ कासया करावे कष्ट देख ॥ तेवीं प्रसन्न न होतां रमानायक ॥ त्याचे गुण कां वर्णावे ॥१४०॥
माझिया भ्रतारें साजणी ॥ प्रसन्न केली माता रुक्मिणी ॥ तिणें परिस एक आम्हांलागुनी ॥ कृपा करूनि दिधला ॥४१॥
लोह लाऊनि त्याकारण ॥ गृहीं उदंड केलें सुवर्ण ॥ तयाचे योगें मिष्टान्नभोजन ॥ करितसों मंदिरीं ॥४२॥
यावरी म्हणे राजाई ॥ परीस कैसा असतो बाई ॥ कमळजा म्हणे घरास येईं ॥ तुज ते ठायीं दाखवीन ॥४३॥
ऐसें म्हणूनि त्या अवसरा ॥ दोघी गेल्या आपुलें घरा ॥ तों एके दिवसीं तिच्या मंदिरा ॥ राजाई सत्वर पातली ॥४४॥
मग परिस आणूनि लवलाहीं ॥ तीस दाखवी ते समयीं ॥ म्हणे यास क्षणभरी घेऊन जाईं ॥ लोहा लावीं निजहस्तें ॥४५॥
सुवर्णसांठा करूनि घरीं ॥ दरिद्रदुःखातें दवडीं दूरी ॥ मागुती आणोनियां सत्वरीं ॥ देईं माझा मजपासीं ॥४६॥
आणि तुझे माझे भ्रतारासी ॥ झणीं गोष्टी कळो न देसी ॥ वचन ऐकूनि राजाईसी ॥ समाधान वाटलें ॥४७॥
घरासी जाऊन ते अवसरीं ॥ लोह धुंडिता निजमंदिरीं ॥ सुई कातर चाती तिसरी ॥ लावी झडकरी परिसासी ॥४८॥
मग सुवर्ण नेऊनि बाजारांत ॥ त्याचें द्रव्य घेतलें त्वरित ॥ सावकारासी देऊनि तेथ ॥ सर्व साहित्य आणिलें ॥४९॥
वस्त्रें भूषणें पाकपात्रें अद्भुत ॥ अन्नसामग्री घेतली बहुत ॥ स्वयंपाक करावया त्वरित ॥ हर्षयुक्त निघाली ॥१५०॥
तों दोनप्रहरीं नामदेव येऊन ॥ कांतेसी पुसें वर्तमान ॥ सामग्री आणिलीस कोठोन ॥ तें मजकारणें सांगिजे ॥५१॥
येरी म्हणे करा भोजन ॥ पुसोनि काय प्रयोजन ॥ संसारचिंता आजपासोन ॥ तुम्ही न करावी मनांत ॥५२॥
यावरी नामदेव बोले वचन ॥ सांगसी तरीच करीन भोजन ॥ राजाई संकट देखोन ॥ सांगती जाहली तेधवां ॥५३॥
म्हणे परिसा भागवत ब्राह्मणें ॥ रुक्मिणी प्रसन्न केली तेणें ॥ माता तुष्टोनियां तिणें ॥ परिस दिधला त्यालागीं ॥५४॥
तुम्ही पांडुरंगाचें करितां स्मरण ॥ घरीं तिळभरी नसे अन्न ॥ लेंकुरें खाण्यावांचून ॥ होती हैराण सर्वदा ॥५५॥
कमळजा त्याची अंतुरी ॥ तिणें परिस दिधला क्षणभरी ॥ त्यासी लोह लाऊनि झडकरी ॥ सुवर्ण मंदिरीं सांठविलें ॥५६॥
तिची माझी मैत्री सहज ॥ म्हणोनि परिस दिधला मज ॥ आपुलें साधूनि घेतलें काज ॥ आतां नेऊन देईन ॥५७॥
नामा म्हणे निजकांतेतें ॥ परिस कैसा दाखवीं मातें ॥ येरी जाऊन मंदिरातें ॥ आणूनि दावी तयासी ॥५८॥
हातींचा परिस हिरून सत्वरीं ॥ घेऊन गेला चंद्रभागेतीरीं ॥ डोहांत टाकून झडकरी ॥ विठ्ठल अंतरीं आठविला ॥५९॥
उपाधिरहित होऊन ॥ करीत बैसला नामस्मरण ॥ राजाई चिंतातुर होऊन ॥ करीत रुदन बैसली ॥१६०॥
तों येरीकडे परिसा भागवत ॥ मंदिरासी आला त्वरित ॥ परिस असे सांबळींत ॥ तंव तो न दिसे त्या ठायीं ॥६१॥
कांतेसी म्हणे लागलें वेड ॥ कैसी हारविली जन्माची जोड ॥ जे उदंड यत्न करितां अवघड ॥ तरी तो न जोडे सर्वथा ॥६२॥
येरी म्हणे राजाईनें जाण ॥ नेला घडिभर मागोन ॥ दरिद्रें पीडिली म्हणोन ॥ क्षणभर जाण दिधला म्यां ॥६३॥
परिसा म्हणे कांतेलागूनी ॥ तेंचि भय होतें माझें मनीं ॥ आतां सत्वर तेथें जाऊनी ॥ घेऊनि येईं आतांचि ॥६४॥
मग कमळजा त्वरेनें ते काळीं ॥ नामदेवाचें गृहासी आली ॥ राजाईस पुसे ते वेळीं ॥ कोठें ठेविली निजवस्तु ॥६५॥
येरी म्हणे वो साजणी ॥ अपराध घडला मजकडोनी ॥ घरासी येऊनियां घरधनी ॥ गेले घेऊनि बाहेर ॥६६॥
आतां येतील करूनि स्नान ॥ मग मी तुमचा देईन आणून ॥ कमळजा म्हणे तिजकारण ॥ आतांचि सत्वर देइंजे ॥६७॥
राजाई चिंताक्रांत मानसीं ॥ म्हणे चाल जाऊं तयापासीं ॥ भीमातीरीं येऊनि वेगेंसीं ॥ नामयापासीं पातल्या ॥६८॥
त्यानें नेत्र झांकूनी ॥ ध्यानांत आणिला चक्रपाणी ॥ विठ्ठलनाम प्रेमेंकरूनी ॥ जपत बैसला निजप्रीतीं ॥६९॥
कांता म्हणे नामयाला ॥ तुम्हीं कोठें परिस ठेविला ॥ कमळजा आली मागावया ॥ इजला दिधला पाहिजे ॥१७०॥
ऐकोनि म्हणे विष्णुभक्त ॥ टाकूनि दिधला उदकांत ॥ ऐसी ऐकूनियां मात ॥ जाहल्या संतप्त उभयतां ॥७१॥
दीर्घस्वरें दोघी रडती ॥ हृदय पिटोनि आक्रंदती ॥ नर नारी पयावया येती ॥ वृत्तांत पुसती तेधवां ॥७२॥
राजाई सांगतां वृत्तांत सकळ ॥ परिसा भागवतासी कळलें तत्काळ ॥ मग तो पिटीत वक्षःस्थळ ॥ नामयापासीं पातला ॥७३॥
लोकांसी सांगे ते वेळां ॥ येणेंचि परिस अभिलाषिला ॥ आणि आम्हांसी म्हणतो टाकिला ॥ चंद्रभागेचे डोहांत ॥७४॥
नानापरींचे त्रिविध जन ॥ दोघांसी निंदिती दोन्हीं गुण ॥ कोणी भाविक भक्तजन ॥ करिती स्तवन नामयाचें ॥७५॥
म्हणती सोनें आणी माती ॥ विष्णुदासासी सारखीं दिसती ॥ परिसाचा अभिलाष चित्तीं ॥ हा कल्पांतीं करीना ॥७६॥
कुटिल म्हणती ते वेळां ॥ मैंद घालिती तुळसीमाळा ॥ ब्राह्मणाचा परिस अभिलाषिला ॥ हा कैसा भला म्हणावा ॥७७॥
परिसा होऊनि सद्गद ॥ नामयासी बोले प्रसिद्ध ॥ देव भक्त दोघेही मैंद ॥ माझें घर कां बुडविलें ॥७८॥
विरक्त म्हणविसी आपणास ॥ आणि परिसाचा केला अभिलाष ॥ ही गोष्ट मान्य संतांस ॥ बरवें चित्तीं विचारीं ॥७९॥
यावरी म्हणे विष्णुदास ॥ आपणा कासया पाहिजे परिस ॥ तुम्ही आपणासी उदास ॥ बाह्यात्कारीं म्हणवितां ॥१८०॥
म्हणूनि चंद्रभागेचे डोहीं ॥ टाकूनि दिधला लवलाहीं ॥ असत्य वाटेल तरी ये समयीं ॥ जाऊनि पाहें उदकांत ॥८१॥
एकोनि नामयाचें वचन ॥ हांसों लागले सकळ जन ॥ म्हणती वाळूंत परिस कोण ॥ ओळखी सुजाण कळेना ॥८२॥
मग उदकांत उडी टाकूनि देख ॥ जनांसी दाखविलें कौतुक ॥ वाळू घेऊनि ओंजळ एक ॥ म्हणे परिस बहु आणिले ॥८३॥
तुमचा कोणता तो पाहून ॥ घ्या यांतील ओळखून ॥ ऐकूनि नामयाचें वचन ॥ सकळ लोक हांसती ॥८४॥
एक म्हणती खडे परिस ॥ समान दिसती याचे दृष्टीस ॥ एक म्हणती या समयास ॥ प्रचीत पाहूं आपण ॥८५॥
मग सुया आणूनि मुष्टिभरी ॥ खड्यांसी लावील्या झडकरी ॥ तों तितुकेही परिस निर्धारीं ॥ नवल अंतरीं वाटलें ॥८६॥
म्हणती हात स्पर्शोनि खड्यांस ॥ नामयानें केले परिस ॥ म्हणोनि हर्ष वाटला जनांस ॥ धन्य धन्य म्हणताती ॥८७॥
जयजयकारें भक्तमंडळी ॥ प्रेमानंदें पिटिती टाळी ॥ निंदक कुटिल मंडळी ॥ अधोमुखें पाहती ॥८८॥
चमत्कार देखोनि ऐसा ॥ अनुताप पावला भागवत परिसा ॥ नामयास म्हणे तुजऐसा ॥ सभाग्य नसेच भूमंडळीं ॥८९॥
म्यां रुक्मिणीचें करून आराधन ॥ एक परिस घेतला मागोन ॥ त्याजसाठीं देत होतों प्राण ॥ तुमचें महिमान न कळतां ॥१९०॥
तुमचे चरण लागती जेथें ॥ सकल ऐश्वर्य ओळंगे तेथें ॥ आतां परिस नलगे मातें ॥ अभय हस्तातें इच्छितों ॥९१॥
नामदेवें परिस काढिले होते ॥ ते भिरकाविले उदकांत ॥ परिसा भागवत शरणागत ॥ जाहला अंकित नामयाचा ॥९२॥
विष्णुदासाचा उपदेश घेऊन ॥ तयासी जाहलें दिव्य ज्ञान ॥ पुढें चरित्र रसाळ गहन ॥ ऐकतां श्रवण सुखावती ॥९३॥
असो भक्तविजय ग्रंथ विशेष ॥ हाचि केवळ सुधारस ॥ आवडीं सेविती तयांस ॥ भवरोग सर्वथा बाधेना ॥९४॥
कीं संपूर्ण हेचि पौर्णिमा ॥ यांत भक्तविजय उगवला ॥ चंद्रमा वैष्णव चकोरांच्या मना ॥ परम आल्हाद वाटला ॥९५॥  
अभक्त द्वेषी निंदकांस ॥ न रोचे याचा दिव्य प्रकाश ॥ म्हणूनि द्वेषें निंदिती यास ॥ नाहीं विश्वास अंतरीं ॥९६॥
असो तयांचे करितां वर्णन ॥ वाग्देवीस व्यर्थचि शीण ॥ आतां सत्वशील जे का सज्जन ॥ देवोत अवधान निजप्रीतीं ॥९७॥
श्रीभीमातीरवासी रुक्मिणीपती ॥ व्यापूनि उरलासे त्रिजगतीं ॥ त्याचे कृपेनें महीपती ॥ निरूपण ग्रंथीं लिहितसे ॥९८॥
स्वस्ति श्रीभक्तविजय ग्रंथ ॥ ऐकतां तुष्टेल जगन्नाथ ॥ प्रेमळ ऐका भाविक भक्त ॥ अष्टदशाध्याय रसाळ हा ॥१९९॥
॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥    ॥
॥ श्रीभक्तविजय अष्टदशाध्याय समाप्त ॥

श्री भक्तविजय

Shivam
Chapters
॥ मंगलाचरणम् ॥ आरती श्रीविठ्ठलाची, प्रार्थना - आरती श्रीविठ्ठलाची युगें ... अध्याय १ अध्याय २ अध्याय ३ अध्याय ४ अध्याय ५ अध्याय ६ अध्याय ७ अध्याय ८ अध्याय ९ अध्याय १० अध्याय ११ अध्याय १२ अध्याय १३ अध्याय १४ अध्याय १५ अध्याय १६ अध्याय १७ अध्याय १८ अध्याय १९ अध्याय २० अध्याय २१ अध्याय २२ अध्याय २३ अध्याय २४ अध्याय २५ अध्याय २६ अध्याय २७ अध्याय २८ अध्याय २९ अध्याय ३० अध्याय ३१ अध्याय ३२ अध्याय ३३ अध्याय ३४ अध्याय ३५ अध्याय ३६ अध्याय ३७ अध्याय ३८ अध्याय ३९ अध्याय ४० अध्याय ४१ अध्याय ४२ अध्याय ४३ अध्याय ४४ अध्याय ४५ अध्याय ४६ अध्याय ४७ अध्याय ४८ अध्याय ४९ अध्याय ५० अध्याय ५१ अध्याय ५२ अध्याय ५३ अध्याय ५४ अध्याय ५५ अध्याय ५६ अध्याय ५७